HET OVERWONNEN KWAAD

In 2014 hield De Graaf een lezing voor de PThU bij de opening van het academisch jaar. De Protestantse Kerk heeft haar toen gevraagd om deze lezing verder uit te werken om zo te komen tot een christelijke visie op veiligheid in de moderne samenleving. Dat was een goed idee, want het is een boek geworden dat echt iets toevoegt. Het probeert een christelijk antwoord te geven op de vragen van onze tijd over het kwaad wat zich manifesteert in aanslagen en oorlogen.

CIRCUMCELLIONES

Het boek begint en eindigt met de circumcelliones. Dat waren groepen fanatici in de tijd van Augustinus die terroristische aanslagen pleegden op bisschoppen en geestelijken. Ook staken ze huizen in brand van mensen met wie ze het niet eens waren. Deze circumcelliones waren afkomstig uit de christelijke kerk, maar werden zo fanatiek dat alles en iedereen met wie ze het niet eens waren moesten wijken. Ze lijken sterk op de groepen die in onze tijd rondzwerven en regelmatig aanslagen plegen en daardoor veel angst en gevoelens van onveiligheid oproepen. Augustinus werd door hen gedwongen om na te denken over hoe je om diende te gaan met terroristen. Aan het einde van het boek komt De Graaf terug op de weg die Augustinus wijst.

VEILIGHEIDSMONITOR

Maar eerst krijgen we de stand van zaken te horen aan de hand van de Veiligheidsmonitor van de overheid (een bevolkingsonderzoek naar veiligheid, leefbaarheid en slachtofferschap). Opvallend daarin is dat juist jongeren vaak gevoelens van angst hebben en zich onveilig voelen. Deze gevoelens worden aangewakkerd door de media, maar ook door het ontstaan van de netwerksamenleving waarin de vertrouwde kaders zijn weggevallen. Veel mensen vluchten hierdoor naar rechtse partijen als de VVD en de PVV. Door het gevoel van onveiligheid ontstaan er sterkere tegenstellingen en spanningen in de samenleving. Maar wat is het kwaad dan eigenlijk? Waar zijn de mensen in het westen dan zo bang voor?

Aan de hand van de ontwikkeling in het denken van Augustinus tot Kant laat De Graaf zien dat het besef dat het kwaad groter is dan wijzelf in de loop van de geschiedenis steeds verder is losgelaten. Augustinus vroeg zich af waar het kwaad vandaan kwam en waarom het er is. Hij wijst op de zondeval. De gevolgen hiervan echoën nog altijd na. Maar sinds de Verlichting wordt het kwaad kleiner gemaakt. Het is volgens Kant alleen maar moreel kwaad. Hier kunnen we als vrije mensen wat aan doen door het goede te kiezen. Na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog vlamt het debat over het kwaad nog een keer op, maar het wordt niet meer als een theodicee gezien (de argumentatie dat God almachtig en goed is, ondanks het bestaan van het kwaad). God wordt erbuiten gelaten.

IDEALE ORDE

De Graaf legt dan wel de vinger bij een impliciete vooronderstelling die ik boeiend vond. Ze wijst erop dat ook seculiere denkers in onze tijd het kwaad willen uitbannen. Dat betekent dat ze er vanuit gaan dat er een soort ideale orde van de dingen is waarnaar gestreefd moet worden. Waarom eigenlijk? Hier ligt dan toch een soort geloof in het goede aan ten grondslag, wat opmerkelijk is. Zijn het resten van het geloof in God?

Hier had ik wel wat meer over willen lezen, maar De Graaf volstaat met op te merken dat er te weinig reflectie is in onze tijd op dit grote thema. Want de demonen gunnen ons geen rust. De ene aanslag is nog niet gepleegd of de andere vindt al plaats. Overheden moeten daar onmiddellijk op reageren. De manier van denken over het kwaad in onze tijd is dan ook vooral risicomanagement. Proberen om zekerheden in te bouwen onderweg naar een onzekere toekomst.

De vraag is dan of een religieuze benadering van het kwaad een toegevoegde waarde heeft. Jazeker, stelt De Graaf. In navolging van Niebuhr, Paul Ricoeur en Karl Barth wijst ze erop dat het kwaad overwonnen zal worden. Er komt een einde aan. Ricoeur wijst op middelen die het kwade kunnen doorbreken: vergeving, reiniging en boete. Deze middelen kunnen christenen gebruiken om in een wereld waarin het kwaad aanwezig is, te strijden voor het goede. Dat is een heilige strijd. Het mooiste is nog dat God ook strijdt. Op Golgotha heeft Jezus het kwaad verslagen, en op een dag zal dat zichtbaar worden voor iedereen. We hoeven dus niet zwartgallig of pessimistisch te worden van het kwaad, want er is hoop.

LIEFDE EN EENHEID

Het boek eindigt met Augustinus die de circumcelliones erop wijst dat ze wel heel fanatiek voor hun waarheid gaan, maar totaal vergeten hebben dat het een christen om liefde en eenheid gaat. En dat er altijd hoop is, omdat God het kwaad overwonnen heeft. Die stem is het waard om in onze tijd te laten klinken.

Ik vind het een origineel boek waarin Beatrice de Graaf probeert een christelijk antwoord te geven op de angsten en gevoelens van onveiligheid in onze tijd. Ik werd al lezend getroffen door de kracht van de christelijke traditie. Over de vragen van onze tijd is al 2000 jaar nagedacht. De christelijke doordenking peilt dieper dan de verlichtingsfilosofen ooit hebben gedaan. Dat is bemoedigend om te weten.

Op Golgotha heeft Jezus het kwaad verslagen

Het boek is geen wetenschappelijke verhandeling. De schrijfster laat in haar hart kijken. Ze vertelt iets over haar eigen staan in de spanningen van onze tijd. Heel persoonlijk vertelt ze elke zondag naar de kerk te gaan om op een liturgische manier de strijd in haarzelf tegen het kwaad te voeren en daardoor opgeladen te worden om de heilige strijd in het dagelijkse leven te voeren. En dat alles totdat het visioen van Ezechiël 34:28 vervuld zal worden: ‘Ze zullen niet meer tot een prooi zijn voor de heidenvolken, en de wilde dieren van de aarde zullen hen niet meer verslinden, maar ze zullen onbezorgd wonen en niemand zal hen schrik aanjagen.’

Ds. M.P.D. Barth is als krijgsmachtspredikant werkzaam op de vliegmachtbasis in Woensdrecht.

N.a.v. Beatrice de Graaf, ‘Heilige Strijd. Het verlangen naar veiligheid en het einde van het kwaad’, uitg. Boekencentrum, Utrecht; 112 blz.; € 12,99.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen