GEZONGEN WAARHEDEN

Nadat Calvijn aanvankelijk in 1539 zelf begonnen was een aantal psalmen in het Frans te berijmen, liet hij dit werk al snel over aan de hofdichter Clément Marot. Na zijn dood in 1544 nam Théodore de Bèze het berijmingswerk over. De componisten waren Guillaume Franck, ‘Maistre Pierre’ en Louis Bourgeois.

ERFENIS

Nadat er verschillende onvolledige psalter verschenen waren, kwam in 1562 het volledige psalmboek uit.

Dit psalter heeft tot op de dag van vandaag een centrale plek in het gereformeerde leven en in het bijzonder in de kerkdiensten. Nederland is overigens een van de zeer weinige landen waar het gehele Geneefse psalter nog in het kerkboek staat. En gereformeerden willen deze erfenis van Calvijn bewaren en bewaken. De rijkdom van de psalmen bracht Calvijn ertoe ze een centrale plek in de kerkelijke liturgie te geven. Calvijn beoogde met zijn psalmberijming overigens dat de psalmen ook in het alledaagse leven een prominente plek zouden krijgen. De reformator heeft op diverse plaatsen geschreven over de waarde en betekenis van de psalmen, waarbij hij de rijkdom van de psalmen helder onder woorden heeft gebracht.

Hoe de psalmen ten tijde van Calvijn gebruikt zijn in de kerkdienst, hangt onlosmakelijk samen met Calvijns visie op het psalmboek. Dat psalmgebruik zegt bovendien iets over Calvijns visie op liturgie. De waardering van de reformator voor de psalmen, en hoe hij deze liederen in de liturgische praktijk gebruikte, zijn niet slechts interessante onderwerpen uit een ver verleden, waarvan het enkel leuk is om er kennis van te nemen. Deze onderwerpen houden ons namelijk een spiegel voor. Wij willen terecht de calvinistische traditie van het psalmzingen hoog houden, maar in hoeverre bewaart onze praktijk de erfenis van Calvijn? En in hoeverre woekeren we met de rijkdom van de psalmen? Laten we die rijkdom voldoende tot zijn recht komen?

In hoeverre woekeren we met de rijkdom van de psalmen?

STEUN

Uit zijn psalmcommentaar uit 1557 blijkt dat Calvijn persoonlijk veel steun had aan de psalmen. Calvijn herkende zich in David, zoals hij trouwens ook overeenkomsten zag tussen de kerk van het Oude Testament en de Gereformeerde Kerk van Genève. Psalmen troostten hem bij zijn voortdurende broze gezondheid, zijn rouw over het verlies van zijn kind en zijn vrouw, et cetera. De psalmen over ballingschap lagen hem aan het hart, omdat hij zich ook een banneling voelde die tegen zijn zin uit Frankrijk verdreven was naar Genève.

De reformator staat nog weleens bekend als de gevoelloze, kille dogmaticus, maar in wat hij over de psalmen schrijft, komen we een andere Calvijn tegen: iemand die de liederen van Israël waardeert, omdat daarin volop herkenbare menselijke emoties verwoord worden.

Calvijns persoonlijke voorkeur en liefde voor de psalmen was niet de hoofdreden waarom de reformator de psalmen op de lippen van de gemeente wilde leggen. Al in de Articles concernant l’organisation de l’église uit 1537 pleitte Calvijn met twee collega-predikanten ervoor om psalmen te zingen in de kerk, omdat dit overeenkomt met het gebruik van de Vroege Kerk en ook in lijn is met het getuigenis van de apostel Paulus, die zegt dat het goed is wanneer de gemeente met mond en hart zingt. Bij zijn uitleg bij 1 Korinthe 14 stelt Calvijn dat hij er niet aan twijfelt dat de christenen het zingen van psalmen van de joodse kerk heeft overgenomen.

VROEGCHRISTELIJKE KERK

Een probleem is echter wel op welk moment in de geschiedenis de psalmen als liturgische liederen in de christelijke eredienst gebruikt zijn gaan worden. Het staat buiten kijf dat de psalmen in de vroegchristelijke kerk een belangrijke rol speelden.

Als we het specifiek hebben over de liturgische functie van de psalmen in de Vroege Kerk, is het de vraag of de psalmen destijds al gefunctioneerd hebben als liederen die de gemeente zong, en dat zij dat dan ook deed als reactie op het Woord. Niet alleen bij Calvijn, maar in het algemeen heerst vaak nog de gedachte dat de vroegchristelijke kerk in de eerste eeuwen het zingen van psalmen in de samenkomsten overgenomen heeft uit de synagoge. Daar zijn de laatste decennia in toenemende mate vraagtekens bij geplaatst. Er blijken geen bronnen te zijn die de relatie bevestigen tussen het psalmzingen in enerzijds de synagoge en anderzijds in de eerste christelijke samenkomsten.

De christelijke kerk was op het gebied van de liturgie in de eerste eeuwen allesbehalve homogeen

Over de synagogale liturgie uit de eerste eeuwen van onze jaartelling bestaat sowieso veel onduidelijkheid. Ook de christelijke kerk was op het gebied van de liturgie in de eerste eeuwen allesbehalve homogeen; er bestond een grote variëteit aan liturgieën. Paulus spreekt inderdaad een aantal keer over het zingen van ‘psalmen’, maar – zoals ook Calvijn hierbij aantekent – zal Paulus daarmee ‘liederen met instrumentale begeleiding’ bedoeld hebben. Het hoeft daar niet specifiek te gaan over de oudtestamentische liederen.

Hoe dan ook, gemeentezang zoals wij die kennen, kende Paulus niet. Wanneer er al psalmen gezongen werden in de liturgie, dan gebeurde dat door een solist, waarbij het aandeel van de gemeente hooguit bestaan kan hebben uit het zingen van refreinen of acclamaties.

ANTWOORDPSALM

Pas in de vierde eeuw wordt uitgevonden dat wanneer je een lied maakt met een vaste coupletvorm, je de gemeente gezamenlijk een lied kunt laten zingen. In dit verband moet de naam van Ambrosius genoemd worden. Hij introduceerde het strofische lied, maar destijds ging het niet om psalmberijmingen, maar om hymnen met een nieuwtestamentische inhoud. Vanaf de derde eeuw is er een ontwikkeling waarbij psalmen steeds duidelijker een plaats krijgen in de monastieke cultuur, waar ze onberijmd gereciteerd worden in het officie, dus in het kader van de getijdendiensten, de dagelijkse diensten in het klooster. Daar werden de psalmen in volgorde gezongen. In de openbare eredienst kregen psalmen vooral een plek bij de schriftlezingen. De psalm werd daar door een solist gezongen, waarbij de gemeente met een refrein antwoordde (zgn. antwoordpsalm). Elders in de liturgie in de dienst werden fragmenten van psalmen gebruikt, en in de loop der tijd schrompelde ook de antwoordpsalm in tot een aantal verzen.

MENSELIJK

Toen Calvijn zichzelf de vraag stelde hoe een gereformeerde eredienst eruit moest zien, was hem duidelijk dat in de Schrift drie zaken bevolen worden: de prediking, de gebeden en de sacramentsbediening. Liederen zag hij als gezongen gebeden. Dat schrijft hij in een lezenswaardige voorrede uit 1542-1543. Volgens de reformator kan niemand iets zingen wat God waardig is wanneer hij het niet van Hem ontvangen heeft. Daarom zullen we – waar we ook zoeken – geen betere en bekwamere liederen vinden dan de Psalmen van David, die de Heilige Geest gedicteerd en gemaakt heeft. En zo zijn wij er zeker van dat wanneer wij zingen, God ons de woorden in de mond legt, alsof Hij Zelf in ons zingt om Zijn eer te verheffen, aldus Calvijn.

Diverse keren heeft Calvijn gezegd dat de psalmen een ‘anatomie van alle gevoelens van de ziel’ bevatten

Behalve dat de liederen door de Geest geïnspireerd zijn en ze dus van goddelijke herkomst zijn, waardeert Calvijn de psalmen ook omdat ze door en door menselijk zijn. Diverse keren heeft Calvijn gezegd dat de psalmen een ‘anatomie van alle gevoelens van de ziel’ bevatten. Het brede spectrum aan gevoelens die een mens in zijn (geloofs)leven tegenkomt (positieve en negatieve), vinden we in de psalmen. In die zin zien we dus een overeenkomst met de joodse kijk op de psalmen.

PEDAGOGISCHE FUNCTIE

Psalmen hebben bij Calvijn een duidelijke pedagogische functie: de mens kan veel leren van de psalmen. De liederen onthullen zonden die anders voor ons verborgen zouden blijven. Zingend leren we Wie God is en wie wij zijn. In de psalmen krijgen we niet alleen te horen wat we graag over onszelf willen horen, maar we horen vooral wie wij zijn vanuit Gods perspectief gezien. En we leren ook over zonde, oordeel, de strijd tegen de oude mens, de dreigende invloed van Gods vijanden in ons leven, et cetera. De vergeving van zonden wordt in de psalmen ‘zó gepredikt en verheerlijkt dat wij niet kunnen zeggen dat er iets ontbreekt wat de kennis van de eeuwige zaligheid betreft’, aldus Calvijn.

Samengevat zegt Calvijn in de voorrede op zijn psalmcommentaar: ‘Nergens worden met meer helderheid de weldaden van God jegens de kerk en al zijn andere werken bekendgemaakt. Nergens wordt er zoveel over Gods reddende daden verteld, nergens vinden we zoveel schitterende bewijzen van Zijn Vaderlijke voorzienigheid en zorg, en tot slot, nergens wordt ons een vollediger handleiding om God te prijzen aangeboden, nergens worden wij krachtiger gestimuleerd onze plichten als gelovigen te vervullen.’

Dr. Jan Smelik uit Steenwijk is hymnoloog/musicoloog. Hij schreef onder meer ‘Gods lof op de lippen. Aspecten van liturgie en kerkmuziek’.

Volgende week deel 2, het slot.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen