DOOP EN / OF BESNIJDENIS

De bedoeling van de toevoeging in 2004 was de verhouding tussen oude en nieuwe verbond te verduidelijken. Nu blijkt echter dat deze woorden tegelijk ook nieuwe vragen oproepen. Daarom is er gezocht naar een nieuwe formulering.

VERVANGINGSTHEOLOGIE

In het klassieke doopformulier, halverwege de zestiende eeuw opgesteld door Marten Micron, predikant van de Nederlandse vluchtelingengemeente in Londen, lezen we de zinsnede: ‘aangezien nu de doop in de plaats van de besnijdenis is gekomen...’. Deze formulering kan de gedachte oproepen dat het oude verbond heeft afgedaan, nu met Pinksteren het nieuwe is gekomen. Die gedachte is overigens wijd verspreid in grote delen van de wereldkerk, reeds vanaf de Vroege Kerk.

In de gereformeerde traditie is in het spoor van Calvijn echter steeds grote nadruk gelegd op de eenheid van het verbond. In Oude en Nieuwe Testament spreekt één en dezelfde God. De Heere richt met Abraham een verbond op (Gen.12 en 17) dat betekenis heeft voor alle volken. Calvijn houdt speciale aandacht voor de eigen zeggingskracht van het Oude Testament. In deze lijn is er vooral na de Tweede Wereldoorlog binnen de gereformeerde theologie gevoeligheid ontstaan voor de bijzondere plaats van Israël. Dat is het uitverkoren volk en Gods verkiezing is onberouwelijk. ‘Zal hun ontrouw de trouw van God tenietdoen?’ (Rom.3:3) In allerlei naoorlogse publicaties is gewaarschuwd tegen vervangingstheologie. Geeft de zinsnede uit het doopformulier voeding aan de gedachte dat Israël niet meer meespeelt sinds de komst van Jezus Christus? Komt de kerk nu in de plaats van Israël?

ANALOGIE

Dat is oorspronkelijk zeker niet de bedoeling geweest. In het oud-Nederlands betekent ‘in plaats van’ niet: het ene is nu helemaal weg en daarvoor is nu iets anders in de plaats gekomen. De betekenis ligt veeleer in de buurt van ‘zoals’: zoals de besnijdenis in Israël was bevolen, zo bij ons de doop. Bij ons, namelijk als niet-besneden gelovigen uit de volken. Deze analogie zou eenvoudig gevat kunnen worden in de formulering: zoals in Israël de kinderen werden besneden, zo moeten nu de kinderen worden gedoopt. Een dergelijke formulering is bijvoorbeeld te lezen bij Calvijn in zijn Forme des Prières. En veel later, in de twintigste eeuw, ook in een dienstboek van de toenmalige Gereformeerde Kerken in Nederland. Het woordje ‘nu’ in het klassieke formulier duidt eveneens in deze richting. Dat kleine woordje maakt ons gevoelig voor het handelen van God in de geschiedenis.

Het is ondenkbaar dat de kerk zichzelf definieert zonder te denken aan Gods verbond met Israël

INHOUDELIJKE RELATIE

Toch is daarmee nog niet alles gezegd. De formulering ‘zoals onder het oude verbond.... zo nu onder het nieuwe verbond...’ zegt alleen maar dat er een vergelijking gemaakt zou kunnen worden tussen besnijdenis en doop, tussen toen en nu. Dat is op zichzelf wel waar, maar tegelijk laat deze manier van zeggen in het midden om welke reden die vergelijking gemaakt zou moeten worden.

Besnijdenis en doop kúnnen vergeleken worden. Maar waarom zou dat móeten? Het antwoord is: omdat er een inhoudelijke relatie bestaat tussen besnijdenis en doop. Gedoopt worden betekent namelijk ingelijfd worden in het verbond met Abraham. In díe zin is de doop vervulling van de besnijdenis. Dat blijkt duidelijk uit Kolossenzen 2:12. De doop is niet los verkrijgbaar. Dopelingen zijn erfgenamen van het verbond met Abraham, zegt het formulier. Wij sterven met Christus en worden met Hem opgewekt in een nieuw leven.

Maar die Christus is niet los verkrijgbaar. Hij is de beloofde Messias. Het heil is uit de Joden. Het is ondenkbaar dat de kerk zichzelf definieert zonder te denken aan Gods verbond met Israël. Er is een intrinsieke, bijbels-inhoudelijke samenhang tussen doop en besnijdenis. Gedoopte kinderen zijn erfgenamen van het verbond met Abraham. Dat aspect zouden we missen, als we alleen maar zeggen: zoals de nakomelingen van Abraham besneden werden, zo dopen wij nu onze kinderen.

VERDUIDELIJKING

Als we dit alles in ogenschouw nemen, is enige verduidelijking nodig. Daarom is er indertijd tussen vierkante haken aan toegevoegd: ‘Omdat [onder het nieuwe verbond] de doop in plaats van de besnijdenis is gekomen, behoort men de kleine kinderen als erfgenamen van het rijk van God en van Zijn verbond te dopen’.

Die woorden ‘onder het nieuwe verbond’ zijn toegevoegd vanuit het taalveld van de brief aan de Hebreeën. Dit is de tekst, zoals die is opgenomen in de ‘Liturgische Formulieren uit de gereformeerde traditie – een hertaling’, uitgegeven in 2004. De meeste predikanten onder ons lezen in een doopdienst die versie.

WIJZIGING

De laatste jaren ontving het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond signalen waaruit blijkt dat deze toevoeging te onduidelijk is, te open. Wat is er nu precies wel en niet mee bedoeld? Er is een commissie ingesteld, bestaande uit leden van de Werkgroep Eredienst en Kerkmuziek van de Protestantse Kerk (ds. W.P. van der Aa, ds. C. Baggerman en ds. P.M.J. Hoogstrate) en predikanten uit de kring van de Gereformeerde Bond (prof. dr.

G. van den Brink, ds. C.J. Overeem en ondergetekende). Zij hebben voorgesteld om de toevoeging te wijzigen. De klassieke tekst van het doopformulier is dus niet veranderd. De wijziging betreft uitsluitend de tekst van de toevoeging. Die luidt nu als volgt: ‘Omdat nu [voor de gelovigen uit de volken] de doop in plaats van de besnijdenis gekomen is, behoort men de kleine kinderen (...) te dopen.’

Met deze omschrijving is tegelijk vastgehouden dat voor de gelovigen uit Israël, vaak aangeduid als Messiasbelijdende Joden, de besnijdenis als teken van het verbond met Israël niet heeft afgedaan. De besnijdenis onderstreept hun band met het Joodse volk. Dr. W. Verboom en dr. J. van der Graaf schrijven in dit verband: ‘Zo is er voor de joden de besnijdenis, voor de joden die in de Messias geloven komt hierbij de doop. Voor de gelovigen uit de heidenen is er alleen de doop.’ (in: Vervuld, maar nog niet voltooid, p.35)

LITURGIE

In de liturgie komen alle lijnen van de theologie samen. Liturgie is uiting van het belijden van de kerk. Daarom luistert het nauw, tot in de liturgische formuleringen toe. De Gereformeerde Bond is niet een kerk, maar een vereniging. De kerk stelt de liturgische formuleringen vast, niet de Gereformeerde Bond. Het moderamen van de synode heeft kennisgenomen van en ingestemd met het aanvullende voorstel ter publicatie. Deze leeswijze zal worden vermeld in de digitale versie van het dienstboek, in te zien via www.dienstboek.nl.

Ten slotte nog een paar formele opmerkingen, die ons aangereikt zijn door de Protestantse Kerk. De kerk verandert de klassieke tekst van het formulier niet. Het formulier mag dus ook zonder enige toevoeging blijven klinken in de eredienst. De kerk beveelt de nu voorgestelde toevoeging wel aan. De oude toevoeging wordt echter niet verwijderd, en mag dus gelezen blijven worden.

Ds. J.A.W. Verhoeven is predikant van de hervormde gemeente te Leerdam en lid van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen