MODERNE DEVOTIE

In feite is het verzoek in de voorronde al afgewezen. Om voorgedragen te worden moet de Moderne Devotie reeds een plaats hebben in de Nationale Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN). Dat heeft ze niet.

Een onafhankelijke commissie van experts adviseert hierover. Deze commissie heeft echter het KIEN laten weten dat men beter van een plaatsing kan afzien. De reden is dat religie (of het gedachtegoed daarvan) op zich niet valt onder het verdrag. Wel de uitingen of sociale praktijken die eruit voortkomen. Kortom, religieus gedachtegoed kan geen plaats krijgen op de Unesco-lijst. Moeten we dit betreuren of niet?

JAMMER

Het is in zekere zin jammer dat het niet gelukt is. Een plaatsing op de Unesco-lijst is niet zonder belang. Het gedachtegoed wordt er, in meer of mindere mate, levend door gehouden. Het gevaar dat een en ander onder het stof verdwijnt, neemt af. Bovendien zullen initiatieven om het bedoelde gedachtegoed onder de aandacht te brengen, er een stimulans door ontvangen. Subsidieaanvragen om er bekendheid aan te geven, bijvoorbeeld door publicaties, zullen eerder gehonoreerd worden. Het allerbelangrijkste is echter dat de waarden van de Moderne Devotie op tal van momenten op aandacht kunnen rekenen en een oproep kan klinken hier daadwerkelijk iets mee te doen.

GEEN RAMP

Een ramp is het echter niet. We kunnen de waarde van de Unesco-lijst ook overschatten. De gemeentebesturen van Deventer en Zwolle hebben al vijf jaar geleden uitgesproken ervoor te zorgen dat het erfgoed van de Moderne Devotie niet verloren zal gaan. De Provinciale Staten staan daar nu achter. Plaatsing op de Unesco-lijst zou geen enorme verandering brengen.

Daar komt bij dat de Moderne Devotie is ontstaan als een beweging die geen erkenning ten deel viel. Of men dit betreurde is de vraag. Vrijwel zeker zouden de voormannen van de Moderne Devotie ons antwoorden dat het staan op een lijst die bekendheid genereert, weinig waarde heeft. Van veel groter gewicht is het volgens hen om zich in woord en daad op Christus te richten en Zijn weg te gaan. Stellig zouden ze zeggen dat in 2018 dit onze blijvende roeping is.

EIGENTIJDSE VROOMHEID

De benaming Moderne Devotie is altijd een beetje moeilijk en vraagt om uitleg. Het woord Devotie (vroomheid, innige geloofsbeleving) levert geen probleem op, maar het woord modern des te meer. Bij ‘modern’ moeten we niet denken aan modieus, maar aan eigentijds. De kerk in de veertiende eeuw vroeg om een vernieuwde spiritualiteit.

We kunnen Geert Grote (1340-1384) beschouwen als de grondlegger van de Moderne Devotie. Deze burgemeesterszoon uit Deventer begon, na zijn bekering en wijding tot diaken, de mensen op te roepen tot boete en bekering. Hij stichtte tehuizen waarin men als ‘broeders en zusters van het gemene leven’ samen kon leven. Het waren gemeenschapshuizen zonder kloostergelofte. Geert fulmineerde uiterst scherp tegen de misstanden in de kerk: het niet-celibatair leven van priesters, het niet naleven van de regel van armoede door monniken en de grootheidswaanzin van bisschoppen en overheden die onder andere tot uiting kwam in de bouw van de Dom te Utrecht.

Niet ieder was blij met zijn optreden. Tegenstanders (vooral uit Kampen) wisten gedaan te krijgen dat diakenen niet meer mochten preken en zo werd Geert Grote monddood gemaakt. Zijn beweging bleef na zijn dood echter wel bestaan, mede omdat de broeders in Windesheim een klooster konden stichten. Tientallen bestaande kloosters sloten zich er bij aan en leefden volgens de regel van Augustinus. Dit gold ook het klooster op de Agnietenberg in Zwolle. In dit klooster had Thomas à Kempis zijn intrek genomen. Hij schreef er zijn De Imitatione Christi (Over de navolging van Christus).

BESTSELLER

In diverse opzichten is de Navolging, die uit vier traktaten bestaat, een bijzonder boek. Vrijwel meteen werd het in ruime kring gekopieerd. Het diep geestelijke karakter van het werkje sprak velen aan, juist omdat men er eigen geloofservaring in verwoord vond.

Het unieke van het werkje is dat het zowel in de Rooms-Katholieke Kerk alsook in de kerk van de Reformatie werd erkend als een geschrift dat een beschrijving geeft van het ware geloof. Ook binnen het gereformeerd protestantisme, dat in de zestiende eeuw bepaald niet vrij was van antipapisme, was dit het geval. Dit is vooral te danken aan Willem Teellinck, de vader van de Nadere Reformatie. Hij was zo sterk onder de indruk van de Navolging dat hij belangrijke delen eruit overnam in zijn Sleutel der Devotie (1624). Voetius, die Teellinck ‘een tweede Thomas à Kempis doch ghereformeerden’ noemde, stemde er geheel mee in, al werd traktaat IV over de Heilige Communi afgewezen. Door hun positieve getuigenis vindt men de Navolging nu nog in de boekenkast van vrijwel iedere bevindelijke predikant.

De Navolging heeft een enorme verspreiding gekregen. In meer dan twintig talen is het vertaald en er zijn duizenden drukken van het werkje verschenen. Meest verbazend is dat vandaag de dag – dus na meer dan 500 jaar – het werkje nog overal verkrijgbaar is.

Aan een gemeentelid dat vaak naar Chili reist, vroeg ik: ‘Kijk eens of je een exemplaar van de Navolging daar kunt kopen.’ Prompt bracht hij een Spaanse uitgave uit 1991 voor mij mee. Vermeldenswaardig is ook dat een kring van bijzondere personen zich in de Navolging heeft verdiept. Onder hen zijn bijvoorbeeld paus Joannes XXIII, Dietrich Bonhoeffer, Dag Hammerskjöld, Vincent van Gogh en ook Bill Clinton.

HEILIG LEVEN

Wanneer we kennisnemen van de inhoud van de Navolging, zien we dat Thomas en zijn medebroeders alles deden om heilig voor God te leven. Zij legden de lat enorm hoog, maar uiteindelijk konden ook zij alleen van genade leven. De Navolging is een oproep Jezus na te volgen. ‘De weg van Jezus gaan’, vraagt echter zelfverloochening, kruisdragen en navolging. Dit zijn bekende thema’s, maar wat zeggen die ons nu nog?

ZELFVERLOOCHENING

Aan mijn catechisanten vroeg ik eens: ‘In mijn preken spreek ik regelmatig over ‘zelfverloochening’. Weten jullie wat dat betekent?’ Uit hun reactie begreep ik dat ze het moeilijk vonden. Dat het gaat om ‘niet voor jezelf kiezen, je eigen wil opgeven’ wisten ze niet.

Thomas schrijft: Ama nesciri et pro nichilo reputari (Houd er van onbekend te blijven en niet mee te tellen, Navolging I,2,15). Met andere woorden: Doe geen moeite bekend te worden. Dit staat echter haaks op wat men in de huidige samenleving propageert en stimuleert. Het hebben van een site op het internet die drukbezocht wordt en het hebben van veel volgers op Facebook, wordt als het grootste goed gezien. Het ‘jezelf op de kaart zetten’, als persoon, als dorp of stad zien we als het allerbelangrijkste.

Thomas wijst deze drang geheel af. Hij roept op tot bescheidenheid. Merkwaardig is dat men dit in onze tijd geen gunstige eigenschap meer vindt. Bij het aantreden van het nieuwe kabinet gaf een krant onlangs een opsomming van sterke en zwakke punten van de ministers. Bij de naam van defensieminister Ank Bijleveld stond als minpunt: bescheidenheid.

Uit de Navolging kunnen we leren dat je aan de wedloop om de eerste te zijn beter niet kunt meedoen. Neem de laagste plaats in en wees ootmoedig. Jezus zegt immers: ‘Leer van Mij dat Ik zachtmoedig ben en nederig van hart.’ (Matt.11:29) Deze les mag voor ons allen, in de maatschappij en in de kerk, een bevrijdende boodschap zijn.

JE KRUIS OPNEMEN

Jezus’ weg was een kruisweg. Hem volgen houdt voor Zijn volgelingen in dat ook zij hun kruis op dienen te nemen. Van belang is te beseffen dat dit van blijvende aard is. De weg die wij in geloof gaan, is geen weg zonder zorg.

Thomas schrijft: ‘Geen zielenheil is er, geen hoop op eeuwig leven, behalve in het kruis. Neem daarom uw kruis op en volg Jezus, en u zult het eeuwig leven binnengaan. Hij is u voorgegaan, zelf Zijn kruis dragend, en Hij is gestorven voor u aan het kruis, opdat ook u uw kruis zou dragen en ernaar zou streven aan het kruis te sterven. Want als u met Hem gestorven bent, zult u ook met Hem leven.’ (Navolging, II,12,8-11)

In ons tijdelijk leven wordt het kruis ons niet afgenomen. God wil ons wel de kracht schenken het te dragen. Dat mogen we dan getroost en met blijdschap doen (denk aan het doopformulier). Jezus is ons immers Zelf voorgegaan.

NAVOLGING

De apostel Petrus schrijft: ‘Want hiertoe bent u geroepen, omdat ook Christus voor ons geleden heeft; Hij laat ons zo een voorbeeld na, opdat u Zijn voetsporen zou navolgen. (1 Petr.2:21) Navolgen is gehoor geven aan Zijn roep: Volg Mij!

Opmerkelijk is dat in de negentiende eeuw de theologen van de zogenoemde Groninger richting de Moderne Devotie herontdekten. Op hun beurt legden zij een sterk accent op het navolgen van Jezus. Vanuit gereformeerd standpunt gezien misschien te veel.

Maar het is een belangrijk bijbelse notie, die bovendien duidelijk en heel praktisch is. De Moderne Devotie stelde dat ingewikkelde theologische verhandelingen weinig vruchtbaar zijn voor het persoonlijk geloofsleven.

Wanneer wij kennisnemen van bepaalde theologische studies in onze tijd, kunnen we de vraag stellen waarin deze zich onderscheiden van theologische discussies in de veertiende eeuw, die door de Moderne Devotie als zinloos werden afgewezen. Thomas zegt: ‘Een deemoedige boer die God dient, is werkelijk beter dan een verwaande filosoof die de loop van de sterrenhemel observeert, maar zichzelf verwaarloost.’ (Navolging I,2.2) Is de boodschap Jezus na te volgen (waar bekering voor nodig is) ons als predikers misschien te eenvoudig?

VOORGEDAAN

Voor de IZB hield ik enige jaren geleden een referaat over de Moderne Devotie in het kader van het thema ‘discipelschap’. Tijdens de discussie die erop volgde, vertelde een collega dat hij, wanneer hij in een dienst het eerste vers van Gezang 172 uit het Liedboek laat zingen, meestal voorstelt om in plaats van de woorden ‘net als Jezus worden, die het ons heeft voorgedaan’, te zingen: ‘die ons is voorgegaan’. Hij zei: ‘Ik begrijp nu dat ik dat voortaan beter niet kan doen.’

De Moderne Devotie riep op tot navolging van Christus. Met recht, want geloof en navolging gaan altijd samen. Misschien mogen we zelfs zeggen: Geloven is navolgen, en navolgen is geloven.

Dr. H. de Jong uit Kampen is emeritus predikant. Onlangs verscheen van zijn hand de studie ‘Dat boek is subliem. Vincent van Gogh over De navolging van Christus’.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen