‘ZIE HET LAM GODS’

CRANACH

Lucas Cranach wordt in 1472 te Cronach geboren, een Zuid-Duits stadje waaraan hij zijn achternaam dankt. Zijn vader leidt hem op tot schilder en rond 1505 benoemt keurvorst Frederik III van Saksen hem tot hofschilder en verhuist hij naar Wittenberg. Hij sluit er vriendschap met Maarten Luther en op 13 juni 1525 is hij samen met zijn vrouw getuige van Luthers huwelijk met Katharina van Bora. Hij wordt zelfs peetoom van hun eerste kind. Op 16 oktober 1553 sterft hij op 81-jarige leeftijd in Weimar. Hij laat een groot oeuvre na, zoals diverse portretten, waarvan de bekendste die van zijn vriend Luther is. Aan het grote altaarschilderij in Weimar werkt hij in zijn laatste levensjaar. Zijn zoon Lucas de Jongere voltooit het in 1555. Dit altaarstuk, het geestelijke testament van de schilder, behoort tot de belangrijkste Thüringse kunstwerken uit de zestiende eeuw.

Lucas Cranach schept met het grote altaarschilderij in Weimar een samenvatting van Luthers theologie. Het maakt deel uit van het grafschrift van het praalgraf van de keurvorst Johann Friedrich de Grootmoedige en zijn vrouw Sybilla van Kleef, die beiden in 1554 sterven. De lijfspreuk van de keurvorst (Verbum Domini manet in aeternum (Gods Woord blijft in eeuwigheid)) is te lezen op de bronzen grafplaat en in afgekorte vorm (V/DM/E) op het gordijn over het vorstenpaar op de linkervleugel van het altaar. De rechtervleugel laat hun drie zonen zien, die de schenkers zijn van het praalgraf.

Links van de Gekruisigde is een gestalte te zien die met opgeheven armen een vuur tegemoet loopt. Ernaast, iets naar rechts, toont Mozes de oudsten van het volk de tafelen met de tien geboden. Adam, de mens, is niet in staat de geboden van God te houden en rent de dood tegemoet. Vanuit zichzelf kan hij niets meer, de weg naar de vrijheid zou verloren zijn als niet boven, rechts op de verlichte achtergrond, kerstengelen de duisternis licht maken. Zij verkondigen: ‘Ere zij God in de hoge en vrede op aarde en bij mensen een welbehagen’ (Luk.2:14).

Het grote paneel is een geschilderde preek; het vertelt en verbindt verschillende gebeurtenissen uit het Oude en Nieuwe Testament. In het midden staat Christus afgebeeld als de gekruisigde; het kruis domineert het hele schilderij. De overweldigende betekenis en reikwijdte van het kruislijden van Christus worden extra onderstreept door de wapperende lendedoek; de witte zuiverheid kronkelt zich in bochten en symboliseert de wind van Gods Geest. Aan de voet van het kruis zien we Christus afgebeeld als het Lam Gods; op de kruisvlag staat geschreven: Ecce Agnus Dei qui tollit peccata mundi (Zie het Lam Gods dat de zonde van de wereld wegneemt). Links van de gekruisigde staat Christus als de opgestane, zegevierend over de dood en de duivel. De woorden uit 1 Korinthe 15:54b-55 komen boven: ‘De dood is verslonden tot overwinning. Dood, waar is uw prikkel? Hel, waar is uw overwinning?’

Rechts van het kruis staan drie mannen. We zien in de eerste plaats Johannes de Doper, die met de rechterhand naar Christus wijst en met de linkerhand naar het lam. Historisch is dit een onmogelijkheid, omdat Johannes tijdens het leven van Jezus wordt onthoofd.

Naast hem kijkt Lucas Cranach de Oude ons zelfbewust aan. Zijn saffraangele leren laarzen en de pelsjas laten welstand en waardigheid zien. Een straal bloed uit de zijdewond van Christus komt op Cranachs hoofd, als wil hij zeggen: ‘Zie mij, Lucas Cranach, de beroemde kunstenaar, maar wat ik ben, ben ik geworden door wat Christus voor mij heeft gedaan.’

Rechts staat Maarten Luther, met zijn hand op de Bijbel. Hij wijst naar drie citaten uit het Nieuwe Testament. We lezen de woorden uit 1 Johannes 1:7: ‘Het bloed van Jezus Christus reinigt ons van alle zonde’ en uit Hebreeën 4:16: ‘Laat ons met vrijmoedigheid toegaan tot de troon der genade.’ Boven de drie mannen is te zien wat er op de derde plaats in Luthers Bijbel staat. Tenten herinneren aan het volk van Israël, aan de woestijnreis, op weg naar de vrijheid uit het slavenbestaan in Egypte. In het midden van de tenten staat een kruis, waar Mozes een slang omgewikkeld heeft, een verwijzing naar de koperen slang uit Numeri 21. Het volk Israël is door God gestraft met giftige slangen, omdat het hunkerde naar de ‘vleespotten van Egypte’. Het vindt genezing door op de koperen slang te zien, die Mozes in opdracht van God heeft opgericht. Hier wijst Luthers derde citaat op: ‘En zoals Mozes de slang in de woestijn verhoogd heeft, zo moet de Zoon des Mensen verhoogd worden.’ (Joh.3:14)

H. Boele uit H.I. Ambacht is publicist en kenner van het werk van H.F. Kohlbrugge.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen