EVANGELIE IN THEATER

In zijn ‘geloofsijver’ vraagt hij zich af of de schouwburg een gepaste tempel is om zoiets daar uit te voeren, en of een troep spelers geschikte verkondigers van Gods Woord zijn. De schrijver betreurt deze schennis van de Bijbel. Het oratorium gaat immers over ‘God bij de meest geheiligde, de meest genadige naam Messiah’. Hij vindt het onzinnig te pretenderen dat de ervaring van het luisteren naar een oratorium een heilzame, stichtelijke uitwerking zal hebben op mensen die niet naar de kerk gaan. ‘Moeten de meest geheiligde zaken, godsdienst en de heilige Bijbel, die het Woord van God is, dan misbruikt worden ten behoeve van de perverse grillen van een stelletje obstinate lieden?’

De ontvangst in Londen van Messiah is teleurstellend. In de lijdensweek van 1745 verschijnt het opnieuw op het concertpodium. Want dat staat voor Händel buiten kijf: hij associeert het werk met Pasen, in plaats van met de kerst- of adventstijd. Nu zijn reacties smaakvoller. Toch zullen er de volgende vier jaar geen Messiah-avonden meer zijn.

DRIE WEKEN

De tekst voor Messiah is afkomstig van Charles Jennens. Hij is een welgestelde man en een groot bewonderaar van Händel. In de zomer van 1741 vraagt hij aan Händel, die een moeilijke periode achter de rug heeft, een verzameling teksten uit de Heilige Schrift op muziek te zetten. ‘Ik hoop dat hij er al zijn genialiteit en vaardigheid in etaleert, opdat de compositie mag uitstijgen boven al zijn eerdere composities, aangezien het onderwerp boven alle onderwerpen uitstijgt. Het onderwerp is Messiah.’ Händel, zelf goed thuis in de Bijbel, schrijft in ruim drie weken zijn meesterwerk. Dat hier de Heilige Geest achter zit, behoeft niemand mij te zeggen. De compositie bestaat uit drie delen. Het eerste deel richt zich op de profetie en de verwerkelijking van Gods plan om de mensheid te verlossen door de komst van de Messias. Deel twee gaat over de verlossing door het offer van Christus, de afwijzing van Gods offer door de mensheid en de volslagen nederlaag van de mensheid wanneer die zich probeert te verzetten tegen de macht van de Almachtige. Het derde deel bevat een hymne van dank voor de uiteindelijke overwinning over de dood.

Voor Händel staat het buiten kijf: ‘Messiah’ hoort bij Pasen, in plaats van bij de kerst- of adventstijd

Het verhaal gaat dat de bediende van de componist hem zijn maaltijden brengt, maar deze soms na een paar uur onaangeroerd terugvindt op de plek waar hij ze heeft neergezet. Het verhaal gaat ook dat de bediende op de dag dat Händel deel twee afrondde met het bekende ‘Hallelujah’, zijn meester in tranen aantreft. ‘Ik ben in de hemel geweest, ik heb God gezien. Hij zat op Zijn troon en er waren engelen.’ Na voltooiing verdwijnt Messiah in een bureaula.

GOEDE ZAAD

Jennens, de tekstschrijver van Messiah, is een devoot aanhanger van het protestantisme in Engeland. Händel is van moederszijde afkomstig uit een vroom geslacht, waarin liefde ‘voor de zuivere evangelische waarheid’ hem met de paplepel is ingegeven. In hun dagen begon de impact van de wetenschappelijke revolutie de traditionele basis van het christelijk geloof uit te hollen. Twijfel, scepsis en cynisme bestoken het christendom. De Verlichting verovert steeds meer terrein. De orthodoxie krijgt het zwaar te verduren. Jennens en Händel willen met Messiah de fundamentele waarheden van het christelijk geloof verdedigen en verbreiden. Treffend is de tekst op de titelpagina: ‘En buiten alle twijfel, groot is het geheimenis van de godsvrucht: God is geopenbaard in het vlees, is gerechtvaardigd in de Geest, is verschenen aan de engelen, is gepredikt onder de heidenen, is geloofd in de wereld, is opgenomen in heerlijkheid.’ De rationele benadering van het christelijk geloof wordt verworpen, het filosofisch rationalisme getart. Messiah is vooral gericht op mensen die tijdens de Lijdensweek geen kerk, maar het theater bezoeken. Het theaterpubliek mag horen dat het God is ‘Die ons de victorie schenkt door Jezus Christus, onze Heer’. Ze mag horen van de maagdelijke ontvangenis en geboorte, de wonderen die Jezus deed, Zijn verzoenend lijden en sterven, Zijn glorieuze opstanding. Dit alles wordt bezongen aan de hand van ‘een verzameling teksten uit de Heilige Schrift’. Het goede zaad van Gods Woord valt via het theater in de harten van zondaren. Over evangelisatie gesproken.

DUBLIN

Niet in Londen, maar in de Ierse hoofdstad Dublin vindt in april 1742 de première plaats. Dames wordt verzocht hun hoepeljurken thuis te laten en de heren hun zwaarden. Zo konden er zoveel mogelijk mensen in de muziekzaal. De uitvoering is een succes. Harten worden geraakt. Het verhaal gaat dat een predikant nadat een beroemde actrice, met een scandaleuze reputatie, de aria ‘He was despised’ (Jes.53:3) had gezongen, niet alleen opstond om zijn bewondering uit te drukken, maar ook, in navolging van Christus die een vrouw in overspel gegrepen vergaf, luid en duidelijk de woorden sprak: ‘Woman! For this thy sins be forgiven thee.’ (Vrouw, hierom worden al uw zonden vergeven). Het worden in Dublin voor Händel negen succesvolle maanden.

Daarna keert hij terug naar Londen. Maar we zagen: Londen is nog niet rijp voor zijn Messiah. Zalen blijven leeg. Predikanten schilderen Händel af als een heiden. Maar volgens de overlevering komt koning George II wél luisteren en is zo ontroerd door het ‘Hallelujah’, dat hij gaat staan en pas weer terug in zijn stoel zinkt als de laatste klanken zijn weggestorven.

Rond 1750 ontstaat in Engeland de traditie om Messiah jaarlijks uit te voeren. Händel sluit er de vastenperiode mee af, en laat Messiah ook in Foundling Hospital uitvoeren, een ziekenhuis voor te vondeling gelegde kinderen. Hij bepaalt dat na zijn dood grote delen van de partituur van Messiah aan het Foundling Hospital geschonken moeten worden. De partituur is daar nog steeds.

NOBEL VERMAAK

De componist blijft van zijn werkstuk houden. Dat Messiah hem aan het hart gaat, blijkt als hij na een uitvoering een compliment krijgt van Lord Kinnoul: ‘Ik dank u voor het nobele vermaak dat u Londen schenkt.’ Händel antwoordt hem: ‘Het zou me spijten als ik het publiek alleen geamuseerd heb. Ik wil ze betere mensen maken.’

Händel heeft middels Messiah het zaad der wedergeboorte gezaaid. Hij doet dat nog nadat hij gestorven is. Hij heeft in meer dan één zin hongerigen gevoed, naakten gekleed en mensen van besproken gedrag in de vrede van de Messias laten heengaan. Messiah: Evangelie voor zondaren. Passie en Pasen 2018: wie oren heeft om te horen, die hore!

Ds. A. Baas is predikant van de hervormde gemeente te Amstelveen.

ANTI-JUDAÏSME?

Er wordt beweerd dat Messiah anti-joodse trekken bevat. De theologische bibliotheek van Jennens bevat onder andere een werk van een zekere Richard Kidder: A Demonstration of the Messias. Het gaat deze schrijver om de Messias, Die de christenen als de Verlosser erkennen en Die de Joden loochenen. De superioriteit van het christelijk geloof ten opzichte van het jodendom wordt aangetoond. ‘Die verblinde Joden willen maar niet zien dat Jezus de Messias is, terwijl de profetieën er duidelijk van spreken.’ Dit was de heersende mening in de achttiende eeuw. De structuur van dit werk vinden we terug in Messiah. Dat is waar. Maar dat er ook sprake is van anti-judaïsme bestrijd ik. Als het waar is dat Händels Messiah theologie bedrijft tegen de Joden, waarom ontbreken dan teksten waarin expliciet Joden roepen om de kruisiging van Jezus? Als hier sprake zou zijn van anti-judaïsme, waarom ontbreken dan psalmwoorden waarin de ondergang van Israël (Jeruzalem) heftig aan de orde komen? Wanneer we achttiende-eeuwse commentaren op de teksten die in Messiah aan de orde komen lezen, schrikken we van de strijdlust tegen het jodendom. Dit ademt Messiah niet uit. Jennens en Händel doen in het theater wat de apostel Paulus doet in Efeze (Hand.20,21): ‘Ik heb zowel tegenover Joden als Grieken getuigd van de bekering tot God en het geloof in onze Heere Jezus Christus.’ Wat is daar mis mee? Joden én Grieken. Joden en heidenen, kerkelijken en afgedwaalden worden door Messiah hartelijk uitgenodigd Jezus als de Messias, de Zoon van God te belijden en in de navolging van Hem te volharden. Messiah: een bijbelgetrouw evangelisatiemiddel voor in het theater om zo een breed publiek te bereiken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen