GRAFKELDER VOOR ORANJES

Sinds 1985 draagt elk jaar een stad in Europa genoemde titel. In 1987 was dat Amsterdam en in 2001 Rotterdam. Nu valt Leeuwarden de eer te beurt.

JACOBIJNERKERK

Hoewel niet meer in gebruik zoals de Nieuwe kerk te Delft, is ook in de Grote of Jacobijnerkerk in Leeuwarden een grafkelder voor de Oranjes. Zestien personen uit het Oranjehuis vonden hier hun laatste aardse rustplaats. Een van hen is Willem Lodewijk (1560-1620), die bekend is geworden als Us Heit (onze vader). Willem Lodewijk is de oudste van de 24 kinderen die zijn vader Jan van Nassau ontving uit drie huwelijken.

Willem Lodewijk krijgt naast de gebruikelijke opleiding aan het hof te Dillenburg met schermen en paardrijden een gedegen calvinistische opvoeding van zijn ouders. Vervolgens gaat hij in 1575 studeren in Heidelberg, dan nog een bakermat van calvinisten. Zijn handen worden echter ook geleerd ten oorlog. Daar is alle reden voor vanwege de Tachtigjarige Oorlog, die uitbreekt als hij nog maar een knaap van acht jaar is. Deze strijd, die vooral gestreden wordt met het oog op de vrijheid van godsdienst, kost het leven aan zijn oom Adolf bij de Slag te Heiligerlee in 1568. Mogelijk was het Datheen die hierover volgens de meest recente studies over het Wilhelmus dichtte: Graef Adolff is ghebleven

In Vriesland in den slaech,
Syn Siel int ewich Leven
Verwacht den Jongsten dach

LEGER

In 1574 komen zijn ooms Lodewijk en Hendrik om bij de slag op de Mokerhei. Met eenzelfde dapperheid als zijn ooms neemt hij vanaf 1579 als kolonel deel aan deze oorlog in het Staatse leger. Hij is letterlijk klein, maar ook dapper. Samen met zijn neef prins Maurits, die zich wat het zedelijk leven betreft niet kan spiegelen aan Willem Lodewijk, zet hij zich na het verraad van Rennenberg in voor een reorganisatie van het leger. Ze maken studie van de oorlogsvoering van de Romeinen en laten de soldaten exerceren en doeltreffend trainen met hun musketten. Met tinnen soldaatjes spelen ze als het ware het oorlogsspel. Da Costa dichtte hierover: Men ziet ze, dag en nacht

zich oef’nen in de taal en krijgskunst
van oud-Romen,
de tafel, lang en breed, door strijders
ingenomen
uit volgzaam lood gebootst...

Tevens zorgen ze dat de soldaten op tijd soldij ontvangen en er orde en discipline is.

ANNA

Willem Lodewijk wordt in 1584 de erfopvolger van zijn oom Willem als stadhouder van Friesland. Een van zijn eerste daden is in 1585 een universiteit te Franeker realiseren. Veel theologiestudenten kunnen hier dan een gedegen gereformeerde theologische studie volgen.

Hoewel er van diverse zijden bezwaren rijzen tegen het huwelijk tussen Willem Lodewijk en zijn nichtje Anna van Nassau (1563-1588), dochter van zijn in 1584 vermoorde oom Willem, wordt het na goedkeuring van enkele calvinistische theologen in november 1587 toch voltrokken. Hij vestigt zich met zijn eega in het stadhouderlijke hof, dat 23 jaar eerder gebouwd was voor de rentmeester van Filips II. Sinds 1996 fungeert het als hotel.

Anna overlijdt tijdens haar eerste zwangerschap en is de eerste die in de grafkelder voor de Oranjes in de Jacobijnerkerk wordt bijgezet. Daarboven plaatst men in het koor van die kerk ter gedachtenis aan haar een praalgraf. Woedende patriotten molesteren het onherstelbaar in 1795.

Willem Lodewijk hertrouwt na dit zeer kortstondige huwelijk niet meer vanwege het diepe respect dat hij voor Anna koestert.

ZUIVERE GODSDIENST

Ondanks de vele nederlagen die Maurits en Willem Lodewijk moeten incasseren, weten ze uiteindelijk de Spaanse dwingelandij te verdrijven uit Groningen en Drenthe. Bij de inname van Coevorden in 1592 treft een zware loden kogel Willem Lodewijk in zijn linkerbeen. Hierdoor loopt hij de rest van zijn leven mank en moet hij zich behelpen met een stok. Nadat Groningen in 1594 wordt veroverd, schrijft Jan van Nassau aan zijn zoon: ‘U hebt – Gode de eer! het krijgsbedrijf met grote zegen en roem mogen verrichten. Maar u bent ook – en nog veel meer – verplicht te arbeiden voor de zuivere godsdienst. Dan betracht u het bevel van Christus, namelijk dat men eerst het koninkrijk Gods moet zoeken en Zijn gerechtigheid. En al het andere zal ons dan toegeworpen worden.

Wanneer men dit niet tijdig inziet en de opbouw van Gods kerk niet met Gods hulp en met aanhoudend gebed ter hand neemt, heeft men niet anders dan Gods toorn en straf te verwachten.’

GRONINGEN EN DRENTHE

Dat hij de vaderlijke vermaning ter harte nam, is duidelijk bewezen. Als hij naast het stadhouderschap van Friesland ook dat van Groningen en Drenthe krijgt, zet hij zich volledig in voor de Reformatie in die gewesten. Besloten wordt dat voortaan alleen de gereformeerde religie mag worden uitgeoefend. In 1595 heeft de eerste provinciale synode plaats waar naast 31 predikanten ook elf pastoors verschijnen die gereformeerd voorganger wensen te worden.

Men bindt zich aan de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Heidelbergse Catechismus. Willem Lodewijk is daarbij in eigen persoon aanwezig. Tevens is hij de stuwende kracht achter de oprichting van de universiteit van Groningen in 1614. De calvinist Ubbo Emmius, leerling van Theodorus Beza te Genève, is de eerste rector magnificus. Deze wetenschapper schrijft na het overlijden van Willem Lodewijk een biografie over hem. Hij heeft nog meegemaakt dat Gomarus daar vanaf 1618 hoogleraar wordt. Ook in Drenthe, waar de Spaanse dwingelandij in 1597 definitief verdwijnt, proclameert Willem Lodewijk op 10 mei 1598 de invoering van de Reformatie. Hij bepaalt dat predikanten uit Friesland zullen worden gevraagd om de helpende hand te bieden. Een aantal pastoors die nog niet voor mogen gaan vanwege gebrek aan kennis, krijgt de opdracht om in diensten van gezang en gebed voor te lezen uit het Nieuwe Testament en de Heidelbergse Catechismus. Ook moeten ze de catechismusverklaring van Bastingius voorlezen.

SYNODE VAN DORDT

Willem Lodewijk mengt zich ook in de strijd tussen de remonstranten en contraremonstranten die plaatsvindt tijdens het Twaalfjarig Bestand. Hij schrijft daarover aan zijn neef Maurits dat hij ‘bekommerd’ is over de geruchten uit Holland. Hij doorziet de gevaren van de toenemende invloed van het arminianisme en vertrouwt Maurits toe dat men wel ‘stockblindt’ moet zijn wanneer je niet ziet dat de ‘onderdruckinge van de gereformeerde religie’ zal eindigen in het verlies van de verkregen vrijheid van het vaderland. Hij zet hem ertoe aan om stelling te nemen tegen de remonstranten. Prins Maurits neemt deze raad ter harte en zodoende wordt een Nationale Synode – waar de remonstranten niet van willen weten – agendapunt van de Staten-Generaal. Het resulteert in de roemruchte synode van Dordrecht, waarvan we dit jaar herdenken dat deze vier eeuwen geleden begon. We hebben onze Dordtse Leerregels door toedoen van Willem Lodewijks optreden dus mede aan hem te danken.

STANDBEELD

Tijdens het dicteren van een brief aan neef Maurits wordt Willem Lodewijk getroffen door een beroerte. Aan de gevolgen daarvan overlijdt hij. Hij wordt even als zijn geliefde Anna in de Jacbijnerkerk bijgezet. Later verrijst een monument op zijn graf waarop onder andere vermeld stond: Willem Lodewijk (...) heeft in volle bereidheid en in verlangen naar de hemelse heerlijkheid, zijn ziel teruggeven aan God op 30 mei in het jaar onzes Heeren 1620 (...) Zijn stoffelijk overschot, een blijde opstanding verwachtend, heeft hij hier ter ruste gelegd op 3 juli daaraanvolgende... Ook dit monument gaat in 1795 teloor. In 1906 wordt ter herinnering aan Willem Lodewijk, een standbeeld geplaatst voor het Hof waar hij zo veel voetstappen heeft gezet. Naast hem ligt een helm, met daaronder veelzeggend de Bijbel. Opdat wij niet zouden vergeten ‘Des HEEREN lof uit ’s lands historieblaan, Zijn sterke arm en grote wonderdaan’.

Ds. M. van Kooten is predikant van de hervormde gemeente te Elspeet.

Volgende week het slot, over de betekenis die Leeuwarden kerkelijk voor Friesland heeft gehad.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen