PROMINENTE PREDIKERS

Leeuwarden heeft geen roemruchte synode gekend zoals Dordrecht. Evenmin was er een predikantenopleiding zoals in Leiden, Harderwijk, Groningen en Utrecht. Wat dat betreft was Franeker van grotere betekenis, dat van 1585 tot 1811 een universiteit bezat waar talloos velen werden opgeleid tot dienaar van het Goddelijk Woord, onder wie Wilhemus Baudartius, Johannes Bogerman, Jodocus van Lodenstein maar ook de omstreden Balthazar Bekker, auteur van De betooverde weereld.

GA HEEN!

Een blik op de predikantenlijst van Leeuwarden toont evenwel aan dat er heel wat voorgangers gestaan hebben die voor ons land van betekenis zijn geworden. Maar liefst drie prominente predikers verwisselden de preekstoel van Leeuwarden voor de leerstoel te Franeker, ook wel ‘calvinistisch Sion’ genoemd. Daartoe behoorde allereerst Johannes Bogerman. In de tijd dat hij Leeuwarden diende (van 1604 tot 1634) werd hij tijdelijk ontslagen van zijn ambtelijke werkzaamheden vanwege zijn voorzitterschap van de synode te Dordrecht van november 1618 tot mei 1619. We kennen Bogerman echter niet alleen als bestuurder van de Dordtse synode die de remonstranten de deur wees, terwijl hij de legendarische woorden bulderde: Dimittimini ite ite! (U wordt heengezonden, ga heen! Ga heen!) We kennen hem ook als bijbelvertaler aan de Statenvertaling, alsmede begeleider van de stervende prins Maurits. In ieder geval herinneren zowel het Oude Testament van onze Statenvertaling alsmede de Dordtse Leerregels aan deze Leeuwarder predikant.

Ook de wat minder bekende Meinardus Schotanus verwisselde de Leeuwarder kansel voor de Franeker katheder in 1636, nadat hij vier jaar in de Friese hoofdstad had gearbeid. Het is veelzeggend dat hij, toen hij later aan de theologische faculteit van Utrecht ging doceren, nauwe vriendschap sloot met Gisbertus Voetius en Carolus de Maet. Ze waren volgens Voetius cor unum et anima una (een van hart en geest). We mogen Schotanus beschouwen als vertegenwoordiger van de beweging van de Nadere Reformatie.

‘KNIBBELSIEK’

Nog weer later was het Herman Witsius, die na zeven jaar pastoraat te hebben bedreven in Leeuwarden, in 1675 professor werd in Franeker. Bij zijn inauguratie aldaar deed hij de uitspraak: ‘De ware theoloog is een nederige leerling van de Schriften.’ Van hem is ook de bekende uitspraak afkomstig: ‘Eenheid in het noodzakelijke, vrijheid in het nietnoodzakelijke, in alles voorzichtigheid en liefde’.

Een werk dat nogal wat stof deed opwaaien, was zijn boek De twist des Heeren met syn Wijngaert, dat hij in 1669 opdroeg aan de ‘bloeiende gemeente te Leeuwarden’. Een werk dat aan actualiteit niet heeft ingeboet. In dit werk, dat de titel mede ontleent aan Hosea 2:1, ‘Twist tegen ulieder moeder’, heeft hij als uitgangspunt Jesaja 5:4: ‘Wat is er meer te doen aan Mijn wijngaard, hetwelk Ik aan hem niet gedaan heb.’ (SV) De geschiedenis van ons land wordt vergeleken met die van Israël. De weldaden aan Nederland worden breed uitgemeten maar ook de zonden van overheid en onderdaan. Aan de zonden van de voorgangers gaat hij niet voorbij. De theologische professoren verwijt hij dat ze met veel cartesiaanse nieuwigheden komen, terwijl hij over de predikanten verzucht: ‘Hoe weinig bequaamheid sommige tot den heiligen dienst hebben, door hoe onbehoorlijke wegen zij daartoe komen, hoe slordig zij zig daarin dragen, hoe ijverloos hoe geesteloos in ’t prediken, hoe suimachtig in ’t catechiseren, hoe nalatig in ’t besoeken der gemeente en in ’t setten van haer harte op de kudde, hoe traag in ’t waarnemen van haar studien, hoe selden in den gebede en devote oeffeningen, hoe onvoorsigtig opdat ik niet segge los en werelds in haar omgang, hoe stichteloos in haar samenspraken, wat vlekken in haar liefdemaaltijden (...) hoe verwaande oprigters van ijdele eere, hoe nijdig en knibbelsiek tegen de medebroeders, hoe gelijkende naar Diotrepes, hoe ontlijkende de Apostelen, dat siet de wereld, dat voelt de kerk, dat besugten de vroomen, dat sal God oordelen.’

SOMBER

Wat dat betreft is er blijkbaar niets nieuws onder de zon en moeten we van het kerkelijk leven in vroeger dagen ook niet te hoge verwachtingen koesteren, hoewel dr. J. van Genderen (1923-2004), die in 1953 cum laude op Witsius promoveerde, meende dat Witsius wat al te somber was en er wat nuanceringen aangebracht moesten worden. Dr. S.D. van Veen dacht er in 1886 anders over toen hij vanwege de Doleantie en allerlei artikelen in De Heraut waarin het vroegere kerkelijke leven opgehemeld werd, schetsen over het leven onzer gereformeerde vaderen bundelde in het boek Voor tweehonderd jaren. Hij nam Witsius en de zijnen volop serieus en liet de lezers om die reden ook weten: ‘Hoe meer ik er mij op toeleg om de Gereformeerde kerk in ons vaderland te leeren kennen, des te hartelijker dank ik God bij alles wat mij blijkt, dat Hij mij deed geboren worden in de 19e en niet in de 17e eeuw.’

Het kan in ieder geval geen kwaad om als voorganger zich te toetsen aan het portret dat Witsius schetste van de predikanten in zijn dagen, voordat naar anderen wordt gewezen.

STICHTELIJKE WERKEN

Uit het overige predikantenkorps hebben er velen naam gemaakt met het aandacht vragen voor de ene Naam. Te denken valt aan Rippertus Sixtus, die er van 1626 tot aan zijn vertrek in 1651 de herdersstaf aldaar opnam en de boekenmarkt vermeerderde met een dertiental titels, waarbij opgemerkt mag worden dat hij toch nog de ‘oude vertaling’ (de Deuxaes Bijbel) gebruikte omdat die bij ’t eenvoudige volk ‘te best bekend en meest gebruikt werd’. Zijn geestverwant Wilhelmus à Brakel (die er trouwens ook geboren is) mocht er tot aan zijn vertrek naar Rotterdam in 1683 tien jaar staan. Hij stootte daar op weerstand, omdat hij conventikels hield naast de reguliere kerkdiensten.

Zijn werken, met name de Redelijke Godsdienst (door dr. G. Quispel op college bij voorkeur ‘Geestelijke Godsdienst’ genaamd, volgens ds. L.H. Oosten) geniet terecht nog steeds grote belangstelling.

Naast ‘vader Brakel’ noemen we ook Johannes Teelinck, al was zijn ambtsperiode slechts enkele weken. Hij kwam namelijk op 12 april 1674 vanuit Kampen naar Leeuwarden en overleed reeds op 7 mei 1674. Verschillende stichtelijke werken liet hij na, die eenzelfde sfeer ademen als van zijn vader, Willem Teellinck, een der vroegste nadere reformatoren.

Ten slotte noemen we Sixtus Brunsveld, die van 1677 tot aan zijn overlijden in 1683 predikant was te Leeuwarden. Ook van hem verschenen meerdere pennevruchten. Uit zijn boek De levende christen in een dode wereld citeer ik: ‘Als het Woord wel wordt gehoord, maar niet wordt beleefd, dan is dat geen bewijs van leven. Het is als met eten dat men alleen in de mond neemt en waarvan men niet de sappen uitzuigt en doorslikt. U moet u dagelijks oefenen in de godzaligheid.’ Het oeuvre dat al de genoemde predikanten hebben nagelaten, is niet allemaal in een Leeuwardense pastorie geschreven maar mogelijk wel gerijpt. In ieder geval zijn deze oud-Leeuwarder dienstknechten door de Heere gebruikt om Zijn kerk te leiden en te leren. Zelfs na hun dood, tot in onze tijd toe.

Ds. M. van Kooten is predikant van de hervormde gemeente te Elspeet.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen