EEN (TE) ZWARE LAST

‘Ik maak er een eind aan,’ riep de zwaar depressieve vrouw. ‘Denk je dat je dat kunt?’ vroeg de ander.
‘Je denkt dat ik alleen maar dreig...?’
‘Nee,’ antwoordde hij, ‘het gaat niet om “durven” of “kunnen”. Je kunt voor de trein springen, jezelf ophangen, de gaskraan openzetten. En stel dat die poging om jezelf het leven te benemen lukt, dan heb je er nog geen einde aan gemaakt. Op datzelfde moment sta je voor God.’ ‘Wil je me nu mijn enige uitzicht ook nog afnemen?’ ‘Nee,’ zei hij, ‘ik wil niet liever dan je bewaren voor een fatale vergissing en je daardoor juist uitzicht, troost en perspectief bieden. En dat is de levende Heiland, Jezus Christus.’
Het was ds. G. Spilt (1917-1994) die het laatst de hervormde gemeente van Ede diende, aan wie ik bovenstaande dialoog ontleen.

Nog niet zo lang geleden hadden de meeste kerkmensen een uitgesproken en vooral vernietigend oordeel over de zelfdoder. Op grond van 1 Korinthe 10:13 was het voor velen glashelder dat een kind van God nooit tot zo’n daad zou komen. Het is zeer wel mogelijk dat hierin ook de invloed doorwerkt van Wilhelmus à Brakel, die in de Redelijke Godsdienst dit standpunt huldigt.
De Maartendijkse predikant A.J. Wijnmaalen (1914-2009) sprak van het ‘ongeroepen voor God verschijnen’. Daar ging een veelzeggende waarschuwing van uit. Ook de wat excentrieke, door velen geliefde en door anderen verguisde ds. Jac. van Dijk (1913-1984) volgde dat spoor. Als de moedeloze Elia na zijn Karmeldienst de woestijn invlucht, zijn knecht congé geeft en alleen nog maar wil sterven, is de toepassing duidelijk: een kind van God slaat de hand niet aan zichzelf. Daar wordt hij voor bewaard.

In Japan is zelfdoding vanouds geaccepteerd wanneer het de familie behoedt voor schande en eerverlies

Vandaag zijn de meeste dominees voorzichtiger. Niet alleen omdat ze de schriftgegevens opnieuw doordachten, maar vooral vanwege voortschrijdend inzicht in psychiatrische ziekten. Martin Schouten schreef over de zelfdoding van een vriendin in de Volkskrant (18-12-1996) en gebruikte het beeld van een moeras. ‘Je wilt er uit weg, maar bij elke stap zuigt de modder aan je voeten. Die donkere modder van het leven waarin je vastloopt en die je meezuigt in de dood.’

STIJGENDE LIJN

Na een ‘hoogtepunt’ in 1984 daalde het aantal zelfdodingen in de jaren daarna, om in deze eeuw weer een opwaartse beweging te maken. In 2016 pleegden 1894 mensen suïcide. Dat zijn er gemiddeld vijf per dag! Het werkelijke getal zal hoger liggen. Er is sprake van toename in de groep twintigers en bij zestigplussers. In 2016 benamen 121 jongeren tussen 10-25 jaar zich het leven. Dat zijn er meer dan twee per week. Het aantal pogingen zichzelf om te brengen ligt vele malen hoger.
Er slaan meer mannen en jongens de hand aan zichzelf dan vrouwen en meisjes. Vooral gescheiden mannen en weduwnaars vormen een risicogroep. Het aantal vrouwen en meisjes met suïcidale gedachten is volgens onderzoekers groter, maar het aantal daadwerkelijke suïcidanten lager. Hoewel zelfdoding in iedere beroepsgroep voorkomt – ook onder predikanten – scoren sommige bovengemiddeld.
In landen als Rusland, Slovenië en Hongarije beroven procentueel meer mensen zichzelf van het leven dan in Nederland. En ook Frankrijk kent een hoger percentage zelfdodingen per duizend inwoners. Japan voert de wereldranglijst zelfs aan. Zelfdoding is er vanouds geaccepteerd wanneer het de familie behoedt voor schande en eerverlies. Het verklaart wellicht mede het grote aantal zelfdodingen onder (falende) studenten. In de Tweede Wereldoorlog bliezen op Okinawa duizenden Japanse militairen zichzelf op, teneinde zoveel mogelijk slachtoffers te maken aan Amerikaanse zijde. Samen met de kamikazepiloten – in feite niet anders dan een zelfmoorddivisie – werden zij als helden vereerd, zoals bij ons Jan van Schaffelaar, Jan van Speyk en anderen. Hun zelfgekozen dood diende een groter belang, een gedachte die overigens door W. à Brakel wordt bestreden. Hij wil niet weten van ‘couragie’, maar spreekt van ‘roekeloze domkoppen’ (Redelijke Godsdienst).
Zouden we de zelfdoding van Saul (1 Sam.31:4; 1 Kron.10:4) ook niet als een heldendaad kunnen interpreteren? Maar welk belang diende hij daar dan mee? Dacht hij niet uitsluitend nog aan zichzelf? Zijn koningschap had hij verspeeld door steeds niet te doen wat God hem opdroeg. Ten slotte week Gods goede Geest van hem. Saul werd agressief richting anderen en zichzelf, met een fatale, dramatische afloop. Hij redde door zijn wanhoopsdaad niemands leven, in tegenstelling tot de verzetsmensen die zich in de Tweede Wereldoorlog het leven benamen om niet onder onmenselijke druk kameraden te verraden.
In de Joodse en later ook in de christelijke traditie wordt de drang tot zelfvernietiging nooit gelegitimeerd. Het gaat over een diepingrijpend gebeuren dat je jezelf noch je naasten moet aandoen. Naast-bestaanden kiezen er niet voor na-bestaanden te worden. ‘Terwille van hen moeten wij de zuigkracht weerstaan van de (...) zelfdoding’ (Okke Jager, Oude beelden spreken een nieuwe taal, 1990). In de gevangenis van Filippi staat een totaal ontredderde gevangenisdirecteur op het punt zichzelf te doden. Op datzelfde moment klinkt het met kracht: ‘Doe uzelf geen kwaad...’ (Hand.16:28).

GELUKKIG LAND

Als we de statistici moeten geloven, behoort Nederland al vele jaren tot de meest gelukkige landen ter wereld, ondanks de vele boze burgers in de media. Op de jaarlijkse ‘Geluksranglijst’ van 156 door de Verenigde Naties onderzochte landen staan wij in de absolute top tien. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) sluit daar graag bij aan. Ook dat kwam met cijfers. Maar liefst 88 procent van de Nederlandse volwassenen prees zichzelf in 2016 gelukkig. Een kleine drie procent van de geënquêteerden vond zichzelf ongelukkig en de rest wist het niet. Wij kunnen volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) ons geluk niet op.
Maar wat is geluk en hoe meet je iets dat zo uitgesproken subjectief is? Het SCP doet dat aan de hand van factoren als het hebben van een relatie, werk, vrienden, gezondheid (fysiek en psychisch). Toch overtuigen die prachtige cijfers niet. Zijn Nederlanders wel werkelijk zo gelukkig als de cijfers ons willen doen geloven? Of voeren wij een collectieve maskerade op? Hoe reëel is de kans dat negatieve gevoelens worden verzwegen of zelfs ontkend, vanwege schaamte, onmacht en angst om te worden geëtiketteerd als mislukkeling, om meer niet te noemen? Het aantal zelfdodingen fungeert als een – en niet als dé – graadmeter van de geestelijke gezondheid van een volk. Ook culturele factoren spelen een rol, zoals in Japan.

PRESTATIEDRUK

Volgens het CBS klaagde in 2014 tien procent van de twaalfjarigen en ouder over psychisch ongerief. In datzelfde jaar kregen volgens het Zorginstituut Nederland, dat ons nationale medicijngebruik bijhoudt, in de zogenaamde GIP-bank (Genees- en hulpmiddelen Informatie Project) 1,1 miljoen landgenoten een antidepressivum voorgeschreven. In 2016 trad een lichte daling op in het gebruik daarvan. Wellicht doordat enkele deskundigen de ontstane slikcultuur op niet mis te verstane wijze hekelden. Zo schreef de psychiater Bram Bakker zijn Geluk uit een potje. Daarmee sneed hij een heikel onderwerp aan. Via allerlei kanalen worden we al jaren opgewekt ons eigen geluk te fabriceren. Je bent je eigen geluksfabriek. Het hele leven draait om geluk. Maar wat is geluk? En wanneer ben je gelukkig? Wordt geluk afgemeten aan succes?
Heeft het te maken met de juiste ‘mindset’? Aan tips geen tekort. Vroeger heette je een romanticus als je bekende ongelukkig te zijn, vandaag ben je een ‘loser’.
Niettegenstaande het feit dat onze jongeren hoogst gelukkig heten te zijn, nam in de categorie vijftien tot negentien jaar het gebruik van antidepressiva toe in plaats van af. Ritalin wordt op grote schaal geslikt. Niet alleen vanwege vastgestelde ADHD, maar ook om prestatieverbetering te bevorderen. Het aantal uitvallers in vooral het hoger onderwijs is onrustbarend groot, evenals de toename van depressie en burnout onder jongeren.
Naast de prestatiedruk is er ook nog de competitie-ijver. Het een haakt in het ander. We moeten voortdurend onze ‘targets’ halen, doelen en ‘deadlines’ op tijd bereiken. Is dat nou de werkelijke zin van het leven...? Prediker geeft ons het antwoord wel, als we zelf nog zouden aarzelen. Er zijn volop ingrediënten in ons zo ‘gelukkige landje’ om een laag zelfbeeld te bevorderen en om een mens in de verkeerde richting te duwen: de wanhoop binnen. Mis je dan ook nog eens een werkelijk houvast, heb je geen vaste grond onder je voeten, dan is het maar de vraag of een cursus ‘positief denken over jezelf’ voldoende tegenwicht biedt.
‘Als ge in nood gezeten, geen uitkomst ziet, wil dan nooit vergeten...’ Jezus zegt: ‘Komt naar Mij toe, allen die vermoeid en belast bent, en Ik zal u rust geven.’ (Matt.11:28)

Ds. J. Belder uit Harskamp is emeritus predikant.

DE BIJBEL EN ZELFDODING

De Bijbel is sober in het trekken van conclusies naar aanleiding van een zelfdoding. De algehele teneur is echter duidelijk: handen af van het leven. Ook van het eigen leven. Dat is de hoofdlijn in de klassieke theologiebeoefening van twintig eeuwen. Niet wij, maar God beschikt over leven en dood. Wie leven vernietigt, botst met het zesde gebod en dus met de wil van God.

HANDVATTEN

• Onderschat niet wat prestatiedruk met mensen doet.
• Echtscheiding verhoogt het suïciderisico.
• Wees open over je (negatieve en sombere) gevoelens.
• Doe iets met die negativiteit en dreiging.
• Je bent niet de enige die gebukt gaat onder levenslasten.
• Praten helpt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen