VAN ALTAAR NAAR KANSEL

Met zijn 95 stellingen tegen de aflaat heeft Maarten Luther het begin van de Reformatie gemarkeerd. Vorig jaar is wereldwijd uitgebreid aandacht besteed aan deze gebeurtenis. In het jaar 1517 was er in de steden en dorpen van de Lage Landen echter nog lang geen sprake van een reformatie. Voordat de Reformatie in de (latere) Nederlanden voet aan de grond kreeg, waren velen al wel op de hoogte van Luthers gedachten. Er waren goede contacten met Duitsland en de geschriften en pamfletten van Luthers hand konden door de uitvinding van de boekdrukkunst gemakkelijk over een veel groter gebied verspreid worden. In steden als Zwolle, Leiden, Amsterdam en Deventer werden boeken van Luther uitgegeven.

Ook de monniken in het Augustijner klooster te Antwerpen verdiepten zich in de boeken van hun ordegenoot. Twee broeders uit dit klooster zouden de eerste protestantse martelaren worden. Op 1 juli 1523 zijn Hendricus Voes en Johannes van Esschen op de Grote Markt te Brussel verbrand. Een gebeurtenis die Luther diep heeft geraakt. Hij reageerde met ‘Een brief aan de christenen in de Nederlanden’: ‘God zij geloofd en in eeuwigheid geprezen, dat wij het beleefd hebben, echte heiligen en werkelijke martelaren te zien en te horen – wij die tot nu toe zoveel valse heiligen hebben verheven en aangebeden!’

TWINTIG PLAATSEN

De Reformatie gaat niet alleen over grotere en kleinere steden in Europa, zoals Wittenberg, Straatsburg, Zurich en Genève. De Reformatie blijft ook niet beperkt tot de bekende namen van de reformatoren. Wat Luther, Bucer, Zwingli, Bullinger en vele anderen ontdekten in de Bijbel, heeft in de loop van de zestiende eeuw ook de mensen in de steden en de dorpen van de Nederlanden bereikt. Welke veranderingen voltrokken zich daar?

Wat betekende de nieuwe leer voor mensen die van generatie op generatie vertrouwd waren met de rituelen van hun priester of pastoor? Op deze vragen zoeken dr. Enny de Bruijn, redacteur bij het Reformatorisch Dagblad, en vele deskundigen een antwoord. Van twintig steden en dorpen die vallen binnen de grenzen van het huidige Nederland vertellen ze het verhaal van de Reformatie: Amsterdam, Asperen, Breda, Bruinisse, Den Bosch, Dokkum, Gouda, Groningen, Harderwijk, Hauwert, Heinenoord, IJhorst-De Wijk, Kampen, Maastricht, Middelburg, Rijssen, Utrecht, Veenendaal, Zaltbommel en Zutphen.

Volk in verwarring vertelt het verhaal van de noordelijke Nederlanden. Buiten beeld blijft het werk van de uitgevers en boekdrukkers in Antwerpen, waar nogal wat boeken van de drukpers rolden, die voor de rooms-katholieke overheid onacceptabel waren. We horen niet de menigte die al psalmen zingend door de straten van Doornik trekt. Wel krijgt een vrouw het woord die ergens op straat verkondigt dat de hostie gewoon ‘gebakken brood’ is.

OUDE LANDKAARTEN

Dit boek laat zich op verschillende manieren lezen. Allereerst kun je een denkbeeldige wandeling maken langs de verschillende steden en dorpen. Met behulp van oude plattegronden of landkaarten die van elke plaats zijn opgenomen, kun je ook vandaag nog je route uitstippelen. Kerktorens zijn de herkenningspunten in het landschap, zoals de Cunerakerk in Rhenen. De Domtoren is op het schilderij van Joost Cornelisz Droochsloot nog niet aan het zicht onttrokken door hoge flatgebouwen. Bij Zaltbommel lag de brug in de zestiende eeuw recht tegenover het stadscentrum.

Al bladerend geniet je ondertussen van vele illustraties die zorgvuldig geselecteerd zijn en wordt je nieuwsgierigheid geprikkeld door regels die bij de correctie over het hoofd zijn gezien (‘eventueel hier het reserveplaatje’). Wie weet, is daarvoor ruimte in de tweede druk die we dit boek gunnen – maar dan wel in een gebonden uitgave en niet als paperbackeditie.

BREDA EN ROTTERDAM

Al gaande langs ’s Heeren wegen lees je over plunderende soldaten en de angsten die de toenmalige gelovigen hebben uitgestaan. Je vraagt je af hoe de gemeente in Breda het heeft volgehouden. Gedurende enkele maanden is de Onze-Lieve-Vrouwekerk in 1581 protestants. Pas wanneer Maurits van Oranje-Nassau in 1590 met de list van het turfschip de stad verovert, kunnen de gereformeerden weer in het openbaar samenkomen. In 1625 wordt de stad opnieuw door de Spanjaarden ingenomen en moeten de gereformeerden hun kerk afstaan. Twaalf jaar later herovert Frederik Hendrik van Oranje-Nassau Breda en kunnen de gereformeerden opnieuw gebruikmaken van de kerkgebouwen.

In Rotterdam word je getroffen door het geestelijke testament van Anneke Jans, dat zij nalaat aan haar zoon Esaias: ‘Mijn zoon, luister naar de onderwijzing van uw moeder, open je oren om te luisteren naar de woorden van mijn mond. Zie, ik ga nu de weg van de profeten, apostelen en martelaren en drink de beker die zij allen gedronken hebben. Ik ga de weg, zeg ik, die Christus Jezus, het eeuwige Woord van de Vader, vol van genade en waarheid, de Herder der schapen, zelf gewandeld heeft en Hij heeft zelf deze beker moeten drinken. Och, mijn zoon, laat uw leven overeenkomstig het Evangelie zijn, en de God des Vredes heilige u aan ziel en lichaam tot Zijn lof. Amen.’

ZEER DIVERS

Na de denkbeeldige wandeling door de noordelijke Nederlanden kun je opnieuw Volk in verwarring lezen, maar nu aan de hand van de acht thematische bijdragen die opgenomen zijn tussen de beschrijvingen van de verschillende steden en dorpen. Historicus Bart Jan Spruyt laat zien dat de protestanten in de zestiende eeuw een zeer diverse groep vormden in de toenmalige samenleving: dopersen, lutheranen en calvinisten hadden ieder hun eigen gedachten over de reformatie van de kerk. De eerste periode van de Reformatie in de Nederlanden blijkt behoorlijk gecompliceerd en gevarieerd te zijn.

Arjan Nobel, als historicus verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, kan in zijn bijdrage over de Beeldenstorm van 1566 niet om de zuidelijke Nederlanden heen. Midden in de zomer wordt in Steenvoorde, een klein stadje in het Vlaamse Westerkwartier, het Laurentiusklooster gezuiverd van beelden. Antwerpen volgt op zondag 18 augustus. Tijdens de Maria-Hemelvaart processie roepen de mensen op straat: ‘Maaiken, Maaiken, dit is uw laatste ommegang.’ Nobel wijst op de eigen ‘boeken der leken’ in de gereformeerde bedehuizen: glas-in-loodramen, versierde graftombes, borden aan de pilaren en speciale banken voor de overheidspersonen.

CLASSICALE VERGADERINGEN

Historicus Fred van Lieburg gaat in op het ontstaan van de gereformeerde staat – de Republiek der Verenigde Nederlanden. De gereformeerde confessie vervult de rol van publieke religie. Stap voor stap is de gereformeerde kerk in de noordelijke Nederlanden opgebouwd. Nu de Protestantse Kerk volop bezig is met het reorganiseren van de classicale vergaderingen en het vergroten van het territorium van de classicale vergaderingen die overblijven, valt het eens te meer op hoe belangrijk de classicale vergaderingen geweest zijn voor het kerkelijke leven. De classicale vergaderingen zijn zeer invloedrijk geweest, omdat allerlei kwesties van het kerkelijke leven in de nieuwe politieke orde hier geregeld werden. Waar het besef een onderdeel te vormen van een landelijk kerkverband afneemt en het synodale gebeuren op grotere afstand van het plaatselijke gemeenteleven komt te staan, wordt voeding gegeven aan het congregationalisme. Henk van den Belt laat zien waarom de gereformeerde kerk in de Republiek de voorkeur geeft aan academisch geschoolde predikanten. Aan de hand van Anton Walaeus beschrijft hij de weg naar het predikantschap. Dankzij een studiebeurs van de Staten van Zeeland kan hij theologie gaan studeren. Aan het einde van de studie komt de classis opnieuw in beeld. Daar legt een theologiestudent examen af om vervolgens vanuit een gemeente een beroep te kunnen ontvangen.

GEMEENTEZANG

Journalist en theoloog Jaco van der Knijff stelt de vraag wat een doorsneekerkganger in de zestiende eeuw gemerkt heeft van de Reformatie in zijn dorps- of stadskerk. Uiteraard is de aandacht verschoven van altaar naar kansel, maar het opvallendste verschil is waarschijnlijk de gemeentezang – ‘in plaats van dat de gemeente luistert naar hoe het kerkkoor uit missaal of motetboek de Latijnse liturgische gezangen vertolkt, heeft de gewone man nu zelf een psalmboek in de hand en zingt hij onder leiding van de voorzanger in de volkstaal de psalmen van Genève.’ Achter in het psalmboek zijn ook enige gezangen opgenomen en het verbaast nu dat ooit de Bedezang voor de Predikatie van Utenhove zo populair is geweest. Wie na de wandeling langs steden en dorpen en het lezen van de waardevolle artikelen die verdieping geven aan het boek, nog meer wil lezen, wordt achter in het boek deskundig op weg geholpen bij de bestudering van de verschillende thema’s en regio’s.

Dr. W.H.Th. Moehn is bijzonder hoogleraar Geschiedenis van het gereformeerd protestantisme vanwege de Gereformeerde Bond aan de Protestantse Theologische Universiteit.

N.a.v. Dr. Enny de Bruijn (red.), ‘Volk in verwarring. Reformatie in Nederlandse steden en dorpen’, uitg. De Banier, Apeldoorn; 318 blz.; € 26,95.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen