VOORAL SOCIAAL

Dr. W.A. Visser ’t Hooft, de eerste secretaris-generaal van de Wereldraad van Kerken, was zoals zoveel anderen geïnspireerd door hem. Van Visser ’t Hooft is de uitspraak: ‘De oecumenische beweging is christocentrisch of ze is niet (…).’

CHRISTOCENTRISCH

Christus centraal betekent voor Barth dat de Heer der kerk ook de Heer is van de wereld. De wereld staat onder de heerschappij van Christus, Die de machten heeft onttroond. De geschiedenis wordt zo gezien vanuit het perspectief van het beslissende en definitieve handelen van God in Jezus Christus. De heerschappij van Christus over de wereld openbaart zich in het bijzonder in Zijn heerschappij over de kerk. De kerk is geroepen te verkondigen dat Jezus Christus ook Heer der wereld is. Hoe verhoudt zich deze realiteit van Christus’ koningschap dat voor de hele wereld geldt, tot de oproep tot bekering en gehoorzaamheid? Visser ’t Hooft had aan deze vragen meer aandacht kunnen besteden. Tot aan zijn afscheid in 1966 bleef hij kritisch over de ontwikkelingen in het theologische denken van de Wereldraad.1 Hij zag daarin een ondermijning van het klassiek oecumenische, christocentrische referentiekader.

SOCIALE TAAK

Het kritische geluid met betrekking tot de verhouding van geloof en bekering in relatie tot de wereldwijde heerschappij van Christus kwam van dr. H. Berkhof. Hij waarschuwt op de vergadering van de Wereldraad van Kerken in Uppsala (1968) voor een geloofsbeschouwing die in feite verworden is tot een universele ideologie.2

Uit gereformeerde hoek kwam er ook van mensen als dr. W. Aalders in zijn Open Brief (1968) forse kritiek. Een aantal jaren later kwam het Getuigenis (1971) van prof. G.C. van Niftrik tegen een verpolitisering en vermaatschappelijking van het heil.

Met name in die jaren was het heel spannend. De Wereldraad meende dat het niet meer kon om bij alle globale ontwikkelingen heel expliciet over de Heere God te spreken en over het verlossings- en verzoeningswerk van Jezus Christus.

APARTHEID

Wél wist de Wereldraad – vooral na de assemblee van 1968 in Uppsala – precies aan te geven welke politieke posities christenen in moesten nemen. Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw ligt het accent sterk op de sociale taak van de kerken. Daarbij werd minder aandacht gegeven aan de theologische benadering van de eenheid van de kerken, zoals Visser ’t Hooft principieel voorstond. Er ontstond vanwege die sociale taak van de kerken zoiets als een theologie van de revolutie. De Wereldraad maakte volgens velen toen niet te accepteren keuzes ten aanzien van de samenwerking met machthebbers in Oost-Europa. Al hebben de contacten met christenen daar toen ook bemoedigend gewerkt naar kerken in Oost-Europa.

Anders ligt dat in de houding van de Wereldraad naar de mensen die in Zuid-Afrika onder de apartheid moesten lijden. Het wereldraadprogramma ter bestrijding van racisme heeft grote en positieve invloed gehad op allerlei pijnlijke en ziekelijke situaties wereldwijd. In Zuid-Afrika was het de Nederduits Gereformeerde dominee C.F. Beyers Naudé die geraakt werd door de scherpe veroordelingen van de Wereldraad van Kerken naar aanleiding van een demonstratie tegen de pasjeswetten in 1960 te Sharpeville waarbij tientallen doden vielen.

Toen zijn eigen kerk besloot uit de Wereldraad te stappen, begon hij een anti-apartheidsblad Pro Veritate (Voor de Waarheid). Hij probeerde verzoening tot stand te brengen door middel van het Christelijk Instituut. In die periode werd Nelson Mandela veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. Beyers Naudé heeft vanuit een hernieuwde bestudering van de Bijbel zich laten gezeggen door het antiracismeprogramma van de Wereldraad. Zo kan het dus gaan: dat anderen erbij moeten komen om te laten zien dat jouw bril ook een gekleurde is. In 2004 was ik namens de Protestantse Kerk aanwezig bij zijn begrafenis. Dat was indrukwekkend: een staatsbegrafenis van een bijbelgetrouwe dominee die eerder voor een ‘verraaier’ was uitgemaakt.

De Wereldraad heeft in zijn duidelijke keus voor de slachtoffers van apartheid een belangrijke rol vervuld. Er kwam een einde aan de invloed van die kerken die het steeds voor de machthebbers opnamen. De bevrijdings- en zwarte theologie kreeg in die tijd veel meer invloed dan in de jaren daarvoor.

MENINGSVERSCHILLEN

Was het niet vanwege de grote nadruk op de sociale taak van de kerken in de Wereldraad dat er grote meningsverschillen ontstonden, dan wel vanwege kwesties als de vrouw in het ambt en homoseksualiteit. Soms zo hevig dat in 1998 de oosters-orthodoxe kerken uit de Wereldraad dreigden te stappen. Ook binnen de Nederlandse orthodoxie was er grote twijfel over de gang van de Wereldraad, nu deze in plaats van over God te spreken en de eenheid van de kerken te zoeken zich zó nadrukkelijk inliet met allerlei heftige politieke zaken.

Het zoeken naar gerechtigheid en vrede had alle focus.

Je zou kunnen zeggen dat vanuit de Wereldraad het getuigenis over Christus vaak de vorm heeft gekregen van dienst aan de wereld, door middel van politieke uitspraken over ontwikkelingen in de wereld waarin het christelijk getuigenis moest klinken. Voor sommige kerken binnen en buiten de Wereldraad is daarmee het rechtstreekse getuigenis over Christus als missionaire daad in het gedrang gekomen.

KRITISCH EN DANKBAAR

Kritisch ben ik op deze ontwikkeling voor zover daarmee onduidelijk werd dat Jezus Christus Zelf de bron is van het getuigenis in de wereld. Visser ’t Hooft zei nog in 1980: ‘Is bij onze bezorgdheid over onrecht en vredesvraagstukken ons geweten het uitgangspunt of onze overtuiging dat in Christus het Koninkrijk Gods aanwezig is?’3 Dankbaar ben ik voor de doorwerking van kritiek van de Wereldraad op onderdrukking en geweld, en daarbij let ik vooral op Zuid-Afrika.

Kritisch ben ik op het zó ver oprekken van het begrip oecumene dat daardoor de betekenis van eenheid van christenen en kerken voor de wereld ondergesneeuwd raakt. Dankbaar ben ik voor de Wereldraad als gedurfd platform en ontmoetingsplek waar geleerd wordt andere christenen uit zulke diverse culturen te ontmoeten en waar concreet geoefend wordt in samen spreken in dienst aan Christus en aan de wereld.

Hoopvol ben ik vooral voor de blijvende betekenis van de Wereldraad voor zover deze zich werkelijk inspant om de gehele christenheid bij zijn werk te betrekken. En, voor zover deze zich weer positief durft te verhouden tot de missionaire drive die mede ten grondslag ligt aan het ontstaan van de Wereldraad. De tekenen van deze inspanning en positieve verhouding zijn zichtbaar in de laatste twintig jaar.

SPANNINGSVELD

Dankbaar ben ik voor de durf waarmee de Wereldraad is gaan staan in het spanningsveld van Christus, kerk en wereld. Wie zich begeeft in de spannende inclusiviteit en globaliteit van de wereldwijde christenheid om daar te spreken over de ene unieke Christus, mag hoopvol zijn. En wie zich waagt aan getuigenis en dienst in de wereld in Zijn naam, die mag ook hoopvol zijn. Christus bidt ‘voor hen die door hun woord in Mij zullen geloven, opdat zij allen één zullen zijn, zoals U, Vader, in Mij, en Ik in U, dat ook zij in Ons één zullen zijn, opdat de wereld zal geloven dat U Mij gezonden hebt’ (Joh.17:20b,21).

Daarvoor hoeven we overigens niet naar Genève af te reizen. De wereld dient zich immers aan in ons eigen, persoonlijke leven.

Ds. G. de Fijter uit Kampen is emeritus predikant.

NOTEN

1 P.N. Holtrop, ‘Hooft, Willem Adolph ’t (1900-1985)’ in:Biografisch Woordenboek van Nederland 1880-2000.

2 H. Berkhof, ‘The Finality of Jesus Christ: Our Common Confession and Its Implications for Today’, zie: The Uppsala Report 1968: Official Report of the Fourth Assembly of the World Council of Churches, Geneva: WCC, 1968, p. 304-12.

3 Geciteerd in: D. Visser, ‘ Drie thema’s van de oecumene. Wereldraad herdenkt secretaris-generaal Visser ’t Hooft’, Reformatorisch Dagblad, 20 september 2000.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen