ANTISEMITISME LEEFT NOG

Hoewel er zeker hoofdlijnen geschetst worden, is het boek gelukkig niet een zoveelste overzicht van het antisemitisme de eeuwen door geworden. Wallet maakt duidelijk dat de geschiedenis van het christendom nauw verweven is met de geschiedenis van jodenhaat.

Het boek is opgebouwd uit drie delen: het vroege christendom en het rabbijnse jodendom; protestantse en katholieke reformaties en de Joden en ten slotte christenen en het moderne antisemitisme.

KERKVADERS

Het mag duidelijk zijn dat de verwoesting van Jeruzalem en de tempel, alsmede de diaspora, voor de Joden desastreuze gevolgen hadden. Hoe moesten ze overleven zonder religieus ‘middelpunt’ en als minderheid te midden van de volkeren, vooral toen door toedoen van de Romeinse keizers Constantijn en Theodosius het christendom staatsgodsdienst werd? Hoe moesten ze zich handhaven in gebieden waar de kerk zich al snel het ‘ware Israël’ noemde, naar aanleiding van de onderscheiding die Paulus maakt in Romeinen 9 tussen een ‘Israël naar het vlees’ en een ‘Israël naar de geest’, waardoor religie werd losgemaakt van etniciteit? Daar zag de kerk zichzelf weldra als de vervanger, de voortzetting van het ‘ware Israël’. Dit alles moest wel uitlopen op ‘anti-judaïsme’: de verwerping van het jodendom als religieuze traditie. Joden waren immers Godsmoordenaars, schuldig aan ‘deïcide’.

Gelukkig is Wallet genuanceerder over de kerkvaders dan veel andere auteurs. Iemand als Chrysostomus schreef bijvoorbeeld de meest verfoeilijke dingen over de Joden, daartegenover liet Augustinus zich juist positief uit over de toekomst van Israël. In de literatuurlijst miste ik in dat opzicht de studie van K. Hruby en het tamelijk recente artikel van M.J. Paul uit Theologia Reformata 57-1.

VERBEELDE JOOD

In het waardevolle hoofdstuk over de middeleeuwse beeldvorming, dat een overzicht geeft van de – veelal bekende – antisemitische uitingen in de Middeleeuwen, legt de auteur vooral de nadruk op de ‘verbeelde Jood’, een raster om naar de alle Joden te kijken, om daardoor alle mogelijke ondeugden aan iedere levende Jood te koppelen. Wallet werkt dit gedegen uit aan de hand van sprekende, maar ook schokkende voorbeelden. Hij concludeert dat in alle vormen van anti-joods denken voortdurend werd uitgegaan van de ‘verbeelde Jood’. Die zou bijvoorbeeld schuldig zijn aan rituele moord, hostieschennis, aan obscene handelingen met varkens, enz., enz. Met alle gevolgen van dien, want het werd helaas grif geloofd.

In het tweede deel wordt uiteengezet dat het protestantisme zich niet ‘toleranter’ opstelde richting Joden dan het katholicisme. Een apart hoofdstuk wordt gewijd aan Luther en de Joden. Luther had volgens de auteur dezelfde moeite met het jodendom als met het rooms-katholicisme. Hij herkende bij allebei ‘de werken der wet’ waar Paulus zo tegen gewaarschuwd had. Zowel Joden als katholieken zaten verstrikt in een ‘verdienstentheologie’, waarvoor hun ogen geopend moesten worden.

De jonge Luther benaderde in 1523 in zijn Dass Jesu Christi ein geborner Jude sei de Joden nog positief; toen echter het gewenste bekeringseffect uitbleef, raakte hij verbitterd en uitte hij zijn gram op papier in zijn beruchte Von den Juden und ihren Lügen uit 1543. Na de duivel zou er geen bitterder, giftiger en heviger vijand zijn dan een echte Jood. Hij noemt Joden een plaag, ze ‘nestelen zich in ons midden overal, stelen onze goederen en zijn ons de baas’. Wallet concludeert dat Luther – in tegenstelling tot Calvijn, die bijvoorbeeld veelvuldig gebruik maakte van rabbijnse commentaren – uitgesproken anti-judaïstisch was. Dit radicale oordeel zal niet iedereen hem in dank afnemen.

Schokkend vond ik ook te lezen wat theologen als Voetius, Fruytier en Hoornbeeck over de Joden schreven. Zo anders dan ‘vader Brakel’. De positieve visie van meerdere puriteinen over de toekomst van Israël had hier zeker ook genoemd kunnen worden.

WETSRELIGIE

Het derde deel, over christenen en het moderne antisemitisme, vond ik het meest verrassende, zeker ook voor geschiedenisdocenten. Trefzeker wordt geschetst hoe het antisemitisme zich tussen 1870 tot de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde. Wallet concludeert dat er een lijn loopt van het christelijk anti-judaïsme naar het moderne, racistische antisemitisme, maar dat het allerminst een rechte lijn is. Zeker werd er het nodige overgenomen van de ‘verbeelde Jood’, maar er kwam wel een nieuwe, wetenschappelijke taal, waardoor een nieuwe ‘verbeelde Jood’ gecreëerd kon worden. Het christendom werd naar voren geschoven als een rationele godsdienst, bevrijd van dogma’s en uiterst geschikt voor de moderne tijd. Daartegenover stond het jodendom, een wetsreligie, waardoor Joden ‘vreemden’ zouden blijven en nooit zouden kunnen integreren.

Te midden van allerlei namen die genoemd worden, miste ik de naam van Friedrich Nietzsche, met zijn Übermensch-idee, hoewel ik me ook bewust ben van de ‘vervalsingen’ van zijn werken door zijn zuster Elisabeth. Ook miste ik in de literatuurlijst De onverwerkte Holocaust van dr. Ad Prosman.

STOKPAARDJES

Het is waardevol dat Wallet, na de inktzwarte bladzijde van de Tweede Wereldoorlog, ten slotte de lijn doortrekt naar het heden. Gelukkig kwam na 1945 de joodschristelijke dialoog op gang.

Er kwam een hele ‘theologie na Auschwitz’, alsook een ‘Israëltheologie’. Te midden van allerlei grote namen en werken die voorbij komen, moest ik ook denken aan hervormd-gereformeerde theologen als dr. S. Gerssen en aan het bezinningscomité Israël.

In eigen kring ervaar ik overigens dat de hernieuwde aandacht voor Israël aan het afnemen is, en dat oude stokpaardjes zomaar weer kunnen worden bereden.

De slotconclusie van de auteur is dat allerlei elementen van het antisemitisme nog steeds onverkort voortleven. Het spook van het antisemitisme is volgens hem nog lang niet geweken. Dit laatste had verder uitgewerkt kunnen worden. De voorbeelden liggen voor het oprapen.

Het mag al met al duidelijk zijn dat ik dit boek van harte aanbeveel, met veel dank aan de auteur. Een prachtig verzorgde uitgave met pakkende tekeningen van Karel Kindermans, die in 2017 onderdeel waren van de tentoonstelling ‘Christendom en antisemitisme’ in Museum Sjoel Elburg. En dat alles voor nog geen dertien euro.

Ds. H. Liefting uit Gouda is emeritus predikant en lid van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond.

N.a.v. Bart Wallet, ‘Christendom en antisemitisme. Tweeduizend jaar confrontatie’, uitg. Boekencentrum, Utrecht / Museum Sjoel Elburg; 126 pag.; € 12,99.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen