DE PAMFLETTENSTRIJD

Het ene pamflet roept het andere op: actie en reactie. Zo schrijft ds. R. Donteclock een pamflet waarin hij kiest voor de opvattingen van Gomarus. Hij vindt dat de kerk met Arminius een groot probleem heeft. Korte tijd later reageert ds. J.A. Corvinus hierop. Hij vindt op zijn beurt dat Gomarus een noodlotsleer verkondigt. De mens moet volgens die leer wel zondigen, want God had daartoe besloten. De pamfletten verdienen de schoonheidsprijs bepaald niet. Als ik sommige ingezonden stukken in Opgemerkt in het RD lees, schud ik wel eens zachtjes mijn hoofd. Maar die zijn heilig vergeleken met de verdachtmakingen, de laster, de halve waarheden, sarcastische en cynische uithalen naar de tegenstander in de pamfletten. Het klimaat wordt er ernstig door verziekt.

DE ‘REMONSTRANTIE’

Een nieuwe fase in de strijd breekt aan in 1610. Een aantal volgelingen van Arminius komt op 14 januari op een geheime plaats bij elkaar en stelt een stuk op dat bekend geworden is als de Remonstrantie. De auteur is vermoedelijk Johannes Wtenbogaert (1557-1644). Het stuk is ondertekend door 44 personen, die overigens onderling niet altijd op een lijn zaten. Men spreekt over de ondertekenaars wel als over de ‘veelvervige rok’ van Jozef. Via Wtenbogaert en Oldenbarnevelt wordt het stuk aan de Staten van Holland aangeboden. In de Remonstrantie beklagen de ondertekenaars zich over het feit dat zij in de kerk een verdachte groep geworden zijn. Ze pleiten voor een Nationale Synode, waarin revisie van de belijdenis aan de orde komt.

De kern van de Remonstrantie bestaat uit een theologische uiteenzetting in vijf punten. We kunnen die zien als de erfenis van Arminius.

1. God heeft besloten om die mensen zalig te maken die in Christus geloven. Ongelovigen en onbekeerlijken blijven onder de toorn van God.

2. Christus is voor alle mensen gestorven. Alleen de gelovigen delen daarin.

3. Mensen zijn zondig; ze gaan niet uit zichzelf, maar door Gods genade geloven.

4. Mensen kunnen de genade van Gods werk tegenhouden.

5. Of mensen kunnen afvallen van hun geloof, moet later bezien worden. (Op een conferentie in Den Haag in 1611 wordt dit punt met ‘ja’ beantwoord)

OVERHEID HOOGSTE GEZAG

De doorgaande lijn in het stuk is de mening dat God en mens samenwerken als het gaat om het delen in het heil (synergisme). Er is geen sprake van een eenzijdig werk van God. Als de mens tegenwerkt, gaat het werk van God niet door.

Het stuk besluit met te zeggen dat de overheid het hoogste gezag heeft in de maatschappij, maar ook in de kerk. Blijkbaar hopen de ondertekenaars op de sterke arm van de overheid, in verband met hun kwetsbare positie in de kerk. Er dreigen immers voor hen kerkelijke tuchtmaatregelen. De Staten van Holland en West-Friesland sturen vervolgens naar alle classes een schrijven, waarin zij opdragen om bij de examens van proponenten deze vijf artikelen als leidraad te nemen. We kunnen ons voorstellen dat deze resolutie van de overheid grote opschudding veroorzaakt heeft. Veel classes verzetten zich er tegen, omdat dit een directe inbreuk is op de vrijheid van de kerk. Iemand als Wtenbogaert kiest echter voor het genoemde besluit van de overheid. Hij schrijft zelfs een Tractaat over het ambt en de autoriteit van de hoge christelijke overheid in kerkelijke zaken (1610).

TWEE PARTIJEN

Het verschijnen van de Remonstrantie heeft een enorme impact. De volgelingen van Arminius gaan zich naar het stuk noemen en heten voortaan remonstranten. Gesteund door de overheid zijn ze een partij in de kerk geworden. Het gevolg is dat er zo twee partijen in de kerk ontstaan: aanhangers van de Remonstrantie en tegenstanders. Hierdoor wordt de kerk in twee groepen verdeeld, die elkaar onophoudelijk bestrijden. De schade die hierdoor ontstaan is, kan nauwelijks overschat worden. Een belangrijke rol gaat Oldenbarnevelt spelen, de landsadvocaat. Hij heeft in verband met de vredesbesprekingen met Spanje belang bij eenheid in het land. Het zal duidelijk worden dat hij die eenheid met geweld zal doorzetten ten koste van het eigen recht van de kerk. Zo spitsen zich de verhoudingen steeds meer toe, zodat er sprake is van een kluwen van belangen. In de kerk is het op een enkele zogenaamde ‘moderaat’ na van tweeën één: men is remonstrants of men is het niet. We voelen het natuurlijk aankomen: is er een Remonstrantie, dan komt er een Contra-Remonstrantie. Een jaar later is die er dan ook.

Dr. W. Verboom uit Harderwijk is emeritus hoogleraar Geschiedenis van het gereformeerd protestantisme.

UIT DE REMONSTRANTIE VAN 1610:

1.Dat God door een eeuwig, onveranderlijke besluit, in Jezus Christus zijn Zoon, vóór de grondlegging der wereld, besloten heeft, uit het gevallen zondige menselijke geslacht, diegenen, in Christus, om Christus’ wil en door Christus zalig te maken, die door de genade van de Heilige Geest, in zijn Zoon Jezus geloven en in het geloof en de gehoorzaamheid van het geloof, door deze genade, tot het einde toe volharden zouden; daarentegen de onbekeerlijken en ongelovigen in de zonde en onder de toorn te laten en te veroordelen als vreemd van Christus; naar ’t woord van het Heilig Evangelie van Johannes 3:36 (...) en op andere plaatsen van de Schriften meer.

5. Over de volharding: Maar of zij (nl. de gelovigen) door nalatigheid het beginsel van hun in Christus zijn niet kunnen verlaten, de tegenwoordige wereld weer aannemen, van de heilige leer, hun eenmaal gegeven, afwijken, het goede geweten verliezen en de genade verwaarlozen, zou eerst nader uit de Heilige Schrift moeten worden onderzocht, voordat wij het in volle zekerheid van ons gemoed zouden kunnen leren.

Volgende keer deel 3 in deze serie, over de Contra-Remonstrantie.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen