GEVAARLIJKE MACHTSSTRIJD

Hij oefent een gevaarlijke invloed uit, omdat hij belang heeft bij vredesbesprekingen met Spanje. Hij ziet de contraremonstranten als dwarsliggers die zijn liberale koers in kerk en politiek dwarsbomen. Hij kiest daarom meer en meer voor de koers van de remonstranten. Hun aantal groeit in Holland en Utrecht. Die groei wordt bevorderd door een resolutie die Oldenbarnevelt in 1611 uitvaardigt. Daarmee krijgt de overheid het recht om predikanten te beroepen. In Gelderland gaat het roer om ten gunste van de remonstranten. De Staten daar verbieden het om voortaan provinciale synodes te houden. Ondertussen dienen de contraremonstranten bij graaf Willem Lodewijk van Friesland en prins Maurits een verzoek in om een Nationale Synode te houden. Oldenbarnevelt houdt het tegen.

SCHRIFTELIJCKE CONFERENTIE

En hoe gaat het in de praktijk van het gemeenteleven? Er beginnen classes te scheuren. Er ontstaan zogenaamde ‘dolerende’ gemeenten. Contraremonstranten die elders ter kerke gaan, krijgen de naam ‘slijkgeuzen’. Terwijl elders arminianen ‘bavianen’ worden genoemd (zie de studie van A.Th. van Deursen).

In 1613 wordt een laatste poging gedaan om door middel van een conferentie uit de problemen te komen. Het is de zogenaamde ‘Schriftelijcke Conferentie’ te Delft. Ook deze bespreking levert alleen maar verbittering op. Wtenbogaert is boos en spreekt over een opnieuw invoeren van de inquisitie door de contraremonstranten.

De Staten van Holland geven de contraremonstranten de opdracht een ‘Naerder Advies’ te schrijven. Onder leiding van Hommius komt dit stuk in 1613 tot stand. De Staten doen er echter weer niets mee.

RESOLUTIE TOT VREDE

De sfeer wordt grimmiger. In 1614 vaardigen de Staten van Holland een ‘Resolutie tot de vrede der kercken’ uit. Het moet eens ophouden in de kerk met de dingen op de spits te drijven. Er moet rust en tolerantie in de kerk komen. Helpt zoiets? Natuurlijk niet. De resolutie zaait nog meer verdeeldheid dan er al is. Er komt daarom weer een resolutie waarin de Staten van Holland aan bestuurders van steden en dorpen die de resolutie van 1614 respecteren, steun toezeggen.

Hommius schrijft over de toestand in Rotterdam: ‘Het houden van samenkomsten in de stad (door contraremonstranten) tracht de overheid (...) door zware boetes te beletten. (...) De een na de ander die zijn huis of werkplaats voor de prediking had opengesteld, wordt in zijn nering getroffen of met boete en ‘ontpoortering’ (afnemen van burgerrechten) gestraft.’

WAARDGELDERS

Het conflict dat in 1604 in Leiden tussen twee hoogleraren begonnen was, is uitgelopen op een gevaarlijke, politiek geladen machtsstrijd. Hoe lang duurt het nog voordat er geweld gebruikt gaat worden?

In 1617 vaardigen de Staten van Holland en West-Friesland, gesteund door Oldenbarnevelt de zogenaamde ‘Scherpe Resolutie’ uit. Stadsbestuurders worden gemachtigd om waardgelders in dienst te nemen teneinde oproer op hun gebied in de kiem te kunnen smoren. Waardgelders zijn militairen, die door Holland betaald worden.

De resolutie wordt in steden als Haarlem, Gouda en Rotterdam uitgevoerd. De stadsregering neemt daar waardgelders in dienst. In Leiden wordt de bekende ‘arminiaensche schans’ opgericht in de Breestraat. Wie van de bestaande schutterij niet meedoet, wordt ‘ontschutterd’. In menige plaatselijke kerkelijke gemeente radicaliseert de situatie meer en meer.

ACTE VAN SEPARATIE

Op 15 januari 1617 stelt de vergadering van correspondentie van Noord-Holland in Amsterdam een ‘Acte van separatie’ op. Dat wil zeggen: men verklaart dat de remonstranten niet meer wettig tot de kerk behoren, zichzelf hebben afgescheiden van de kerk en daarom dienen te worden afgesneden. Dat kan door zich van hen af te scheiden (doleren) en geen gemeenschap meer met hen te onderhouden. De vergadering van correspondentie in Zuid-Holland in juli 1617 te Den Haag besluit tot een ‘Acte van unie’, volgens welke men trapsgewijs maatregelen wil nemen tegen de remonstranten. Later kan een nationale synode een eindoordeel vellen.

Wanneer je dit allemaal ziet gebeuren, denk je: wat in- en intriest. Hoe kan het toch dat in minder dan een halve eeuw na de invoering van de Reformatie, de wapens worden opgenomen. En dan door burgers van hetzelfde land, die in de kerk broeders zijn.

Dr. W. Verboom uit Harderwijk is emeritus hoogleraar Geschiedenis van het gereformeerd protestantisme.

VAST VERTROUWEN UIT HET EERSTE GESCHRIFT VAN DE CONTRA-REMONSTRANTEN OP DE ‘SCHRIFTELIJCKE CONFERENTIE’ TE DELFT IN 1613:

2. Wij belijden dat in onze confessie en catechismus schriftuurlijk geleerd wordt: dat ons geloof bij de rechtvaardigmaking door God alleen wordt aangemerkt als een instrument waardoor wij Christus, onze Gerechtigheid, aannemen. Het geloof is om het precies te zeggen niet de gerechtigheid zelf, waarmee wij voor God kunnen bestaan.

5. Wij belijden dat in onze confessie en catechismus schriftuurlijk geleerd wordt: dat wij er in dit leven zeker van kunnen zijn dat wij de Heilige Geest der aanneming tot kinderen ontvangen en door een oprecht geloof deelhebben aan Christus en aan al Zijn weldaden. Dat God ook door het geloof de ware gelovigen van het eeuwige leven verzekert, zodat zij er vast op mogen vertrouwen dat de Heilige Geest eeuwig bij hen zal blijven en dat zij na dit leven in de hemelse blijdschap en heerlijkheid opgenomen zullen worden.

Hiertegen verwerpen wij als onschriftuurlijk en als in strijd met de confessie en de catechismus: dat het onzeker is of een ware gelovige – zo lang hij leeft – de Heilige Geest der aanneming eeuwig zal behouden, een levend lid van de gemeente zal blijven en zeker zalig zal worden. En dat wanneer een ware gelovige verzekerd is van zijn heil, die zekerheid niets anders zou zijn dan een bedrieglijke hoogmoed en oorkussen voor vleselijke zorgeloosheid.

Volgende week deel 5 van deze serie, over het ingrijpen van prins Maurits.

Juist déze week (13 november) is het vier eeuwen geleden dat de Synode van Dordt geopend werd.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen