LIJDEN AAN DE KERK

Het zal weinig lezers van De Waarheidsvriend zijn ontgaan dat we dit jaar 400 jaar ‘Dordt’ herdenken. Met ‘Dordt’ bedoelen we de Synode van Dordrecht, die van november 1618 tot eind mei 1619 bijeenkwam. Zaterdag 10 november was de officiële herdenking waarbij koning Willem-Alexander aanwezig was. In Ecclesia ‘mijmert’ dr. M. Verduin uit Zeist over reformatorische eenheid.

ECCESLIA

Wij, nazaten van de Dordtse vaderen, schrijft ds. Verduin, onderschrijven plichtsgetrouw de ‘drie Formulieren van enigheid’, al worden wij reeds jaar en dag niet ernstig opgeroepen schuld te belijden over het ontbreken van zichtbare eenheid. Zwaarwichtiger kwesties krijgen de voorrang, zoals schepping/evolutie, en sinds kort weer de exegese van de bedekking van het hoofd, die Paulus aan de orde stelt in 1 Korinthiërs 11. (...)

Wat mij bezighoudt en verontrust, is dat ik, na een halve eeuw op een bepaalde plek in de Kerk te hebben gestaan (...) nauwelijks of niet merk dat men lijdt aan de Kerk, aan de verdeeldheid en de liefdeloosheid. Binnen die halve eeuw verdiep ik mij de laatste tijd voornamelijk in de reformatorische uitleg van de Psalmen. Luther en Calvijn ‘hadden iets’ met het Psalmboek. Van beiden geldt wat Calvijn bekent, namelijk dat hij zijn eigen nood en strijd herkent in de ervaringen van David. (...)

Ondertussen ligt het vijandelijk gevaar vooral binnen de Kerk. Psalm 55 opnieuw (Verduin had er al aan gerefereerd): ‘Het is geen vijand die mij hoont (...) nee, hij is het met wie ik vertrouwelijk omging, met wie ik, in gezelschap van velen, naar het huis van God wandelde (vers 15) en – zeg maar – het Avondmaal vierde.

De liefdeloosheid in samenleving en kerk brengt Verduin tot een aanklacht:

Hoeveel onrecht ligt er onder de vloerkleden in rechtbanken en ministeries, onder de tapijten in de salons van de topbankiers, in kerkenraadskamers en synodezalen, in ruimten waar uitgerekend de Psalmen worden gezongen (...). Moge 31 oktober een boetedag zijn en het evenement in Dordt worden aangegrepen om op te roepen tot bekering (...).

WAPENVELD

In het recente nummer van Wapenveld (orgaan van de reünistenvereniging van de CSFR) is kerkelijke eenheid ook een thema. Dr. A.J. Plaisier, de vorige scriba van de Protestantse Kerk, gooit het net wat breder uit dan dr. Verduin. Plaisier heeft vooral het oog gericht het samengaan van Rome en Reformatie. Inmiddels trekken we al 501 jaar gescheiden op. Mogen we zo doorgaan? Ik geef enkele fragmenten van het artikel weer en voeg er enkele (kritische) opmerkingen aan toe, die de kwestie in een iets ander perspectief plaatsen.

In de 16e eeuw is er aan beide zijden van de breuk tussen Rome en Reformatie bij niet de minste geesten nog een gevoel van ontzetting geweest en zijn er pogingen ondernomen om deze breuk te herstellen. Het mocht niet baten. De geest was uit de fles en kwam er niet meer in. Daarna is de gescheidenheid gewoon geworden. Rome en Reformatie bevochten elkaar of leefden naast elkaar voort. Het kon ook in ‘christelijk’ Europa. De koek werd verdeeld en het was een grote koek. De Reformatie is een protest geweest tegen een verwereldlijking van de kerk. Deze verwereldlijking kwam schrijnend tot uitdrukking in de Renaissancepausen. De kerk had haar plaats breeduit in de cultuur ingenomen. De permanente verleiding om rust te vinden ín de eeuwen, in plaats van zich te strekken naar de ‘eeuwen der eeuwen’ heeft de kerk, zeker na de Constantijnse wende, steeds als een schaduw gevolgd. En daarom zijn er voortdurend hervormingen in de kerk geweest die haar herinnerd hebben aan haar identiteit, oorsprong en toekomst. Het is tragisch dat de hervorming van de zestiende eeuw geleid heeft tot een breuk.

Ik begrijp dat van een essayistisch artikel niet elk woord onder een vergrootglas gelegd moet worden. Toch bleef de zin ‘de geest was uit de fles en kwam er niet meer in’, bij mij haken. Ds. Plaisier bedoelt daarmee de enorme verdeeldheid die al meteen na de Reformatie ontstond. Luther had – bij wijze van spreken – de hamer waarmee hij de 95 stellingen had vastgespijkerd aan de deur van de slotkapel, nog niet neergelegd of het ging al mis. Doperse radicalen, ook wel wederdopers genoemd, zorgden voor verdeeldheid en maatschappelijke onrust, de luthersen kregen concurrentie van calvinisten en zwinglianen, de boeren kwamen in opstand: de geest van verdeeldheid was uit de fles en die kreeg men er niet meer in terug.

GEWELD

Toch is hiermee nog niet zoveel gezegd. Het punt is dat wel degelijk geprobeerd is die geest er weer in te krijgen, namelijk op de manier waarop dat altijd ging: met geweld. Dat was het traditionele antwoord van Rome op verdeeldheid. Ketters kregen met geweld te maken. We hoeven maar aan het trieste lot van de Katharen te denken om te weten hoe met andersdenkenden werd omgegaan. Op dit punt kantelde de situatie in Europa. En dat is winst. De Reformatie heeft altijd het verwijt gekregen verdeeldheid te zaaien. Dat is niet billijk. Zodra dwang en geweld niet meer het antwoord kunnen zijn op andere meningen en andere geloofsopvattingen, dan is verdeeldheid de prijs die je moet betalen. Tegenwoordig heet zoiets emancipatie. De Verlichting heeft van deze kanteling tijdens de Reformatie geprofiteerd. Uit de vrijheid van de christen (Luther) is de mondigheid van de burger geboren. Door de Reformatie is inderdaad de geest uit de fles, maar dat is niet per se een boze geest.

Kan het wel: een verzoening van tegenstellingen en een vereniging van Rome en Reformatie in de ene kerk van Christus? Er is veel dat daartegen in te brengen is. Er zijn vele maren en bezwaren, niet alleen van de kant van de Reformatie. Die kunnen een voor het oog sympathieke gestalte aannemen. Wees blij dat jongeren nu wat met het geloof hebben en zeur niet over kerken en kerkvereniging. Moeten we nu echt wat doen aan iets wat 500 jaar geleden is gebeurd? Of de vraag wordt gesteld of het dan om zichtbare eenheid gaat. De kerken kunnen toch naast elkaar bestaan? De verschillen zijn alleen maar een verrijking. (...)

Hoe zal een vereniging eruit zien? Nodig is, zoals gezegd, een erkenning van de kant van de Reformatie van de ambten van Rome. Nodig is ook dat veel ‘geleefd protestantisme’ tot in de kerkstructuur en de kerkcultuur toe, een plaats krijgt. Rome kent het leven van de orden, die nooit helemaal passen in de hiërarchie van de bisschoppelijke kerk. Wat te denken van een protestantse orde in de ene kerk, met een eigen ambtelijke organisatie, erkend door de ‘herder van de herders’? Overigens gaat het niet om een terug naar Rome maar om een bekering van ons allen tot de ene Heer van de kerk. Is de overweldigende heerlijkheid, majesteit en liefde van Christus niet zo sterk dat we daardoor elkaar weer ontmoeten en herkennen als leden van zijn ene lichaam?

MEER SCHULD

Inderdaad, de vraag is hoe zo’n vereniging van Rome-Reformatie eruit zou kunnen zien. Als ik lees wat dr. Plaisier voor ogen heeft, dan moet het protestantisme met een gedoogstatus genoegen nemen. De status van een kloosterorde, maar wel onder het eenhoofdige gezag van de paus. Als Luther zich ergens tegen gekeerd heeft, was het wel tegen dit eenhoofdige gezag. Een Petrus-cultus – ‘herder van de herders’ – moeten we als protestanten echt niet willen.

Het gaat mij echter om iets anders. Mijn vraag is hoe we weten of de ene kerkscheuring groter, pijnlijker of zondiger is dan de andere en daarom meer prioriteit verdient als het om eenheid gaat. Welke scheuring weegt voor God zwaarder? Ik denk dat toch ook meeweegt hoe en waarom een scheuring van het ene lichaam van Christus is ontstaan. Welke motieven speelden daarbij een rol? Zouden kleine, recente kerkscheuringen niet zondiger kunnen zijn dan de grote die in de zestiende eeuw plaatsvond? We hebben dichtbij huis veel werk te doen. (Ik verwijs naar wat ds. Verduin schrijft). Daar ligt voor mij meer schuld dan ten opzichte van de Rooms-Katholieke Kerk.

Dr. A.A.A. Prosman uit Amersfoort is emeritus predikant.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen