OP ZOEK NAAR BETER INZICHT

In Nederland hebben orthodox-gereformeerden hem over het algemeen zeer kritisch benaderd (zie hiervoor het boek van C.M. van Driel, Het volk zonder applaus. De receptie van Karl Barth in hervormd-gereformeerde en christelijkgereformeerde kring). Zonder alle kritiek weg te wuiven of irrelevant te achten, meen ik toch dat we veel van Barth kunnen leren. Ds. L. Kievit schreef indertijd in het tijdschrift Theologia Reformata: ‘Karl Barth vierde zijn tachtigste verjaardag. Zijn levensarbeid is nauwelijks verwerkt, toch gaan velen er alweer aan voorbij. Wie Barth ernstig neemt, kan onmogelijk de nieuwe theologie ernstig nemen. Maar in Nederland, waar men aan de Duitse theologische import zijn hart verpand heeft, schijnt dat wel mogelijk. Wij voor ons hebben er behoefte aan Karl Barth te feliciteren in Theologia Reformata.’ In dit voetspoor gedenken we hem in De Waarheidsvriend.

BESCHEIDEN EN BESLIST

Barth staat er niet om bekend dat hij naar woorden moest zoeken of moeite had in allerlei aangelegenheden zijn standpunt te bepalen. Hij was een man met uitgesproken opvattingen die daar vrijmoedig voor uitkwam. Toch wilde hij in die beslistheid bescheiden blijven.

De theologie van hemzelf en van zijn medestanders wordt wel aangeduid als ‘dialectische theologie’. Deze uitdrukking wijst op een principiële bescheidenheid. Goede theologie laat zich telkens in de rede vallen: door alles wat gezegd wordt, wordt weer heen gepraat. Er is steeds weer stem en tegenstem, hoor en wederhoor. Dat hangt samen met de aard van Gods openbaring. Barths theologie heeft een eschatologisch karakter: het gaat niet om laatste, maar om voor-laatste woorden, het is een theologie van de voorlopigheid.

De laatste openbaring van God staat nog uit en die zal pas de laatste opheldering geven. Nooit mag de theologie de zaken voortijdig dichttimmeren in een bepaald systeem. Zo blijft de theologie onderweg, steeds op zoek naar beter inzicht. Gereformeerde theologie heeft zichzelf altijd verstaan als theologia viatorum, godgeleerdheid van mensen die onderweg zijn. Zulke theologen hebben de waarheid niet in pacht, maar zijn als discipelen blijvend op de leerschool van Christus aangewezen.

IN DE PASTORIE

Barth, zelf als zoon van een predikant en hoogleraar afkomstig uit een pastorie, is maar korte tijd gemeentepredikant. Van 1909 tot 1911 is hij hulpprediker van de Duitstalige gemeente in Genève en van 1911 tot 1918 predikant in het dorp Safenwil, gelegen in zijn vaderland, Zwitserland (Aargau). Toch heeft het predikantschap zijn theologiseren blijvend bepaald. Kort voor zijn sterven zegt hij voor de Zwitserse radio: ‘Weet u, heel mijn theologie is in wezen een theologie voor predikanten. Ze is gegroeid uit mijn eigen situatie, waar ik godsdienstonderwijs moest geven, moest preken en pastoraat moest uitoefenen. Daarbij zag ik dat het niet verder ging zoals ik het aan de universiteit had geleerd. Het ging er dus om, een nieuw begin te maken, en dat heb ik dan ook geprobeerd.’ Ik teken hierbij aan dat het van wezenlijk belang is dat ook in de toekomst hoogleraren in de theologie die toekomstige predikanten opleiden, zelf ervaring hebben opgedaan in het predikantswerk in de gemeente.

Als pas afgestudeerd theoloog kent Barth dezelfde worsteling als waar veel jonge predikanten wekelijks voor staan: hoe de kloof te overbruggen tussen de studeerkamer en het dagelijks leven van de gemeenteleden. Het pastoraat heeft hem gestempeld. Zo heeft hij in Safenwil oog voor de moeilijke omstandigheden van de arbeiders waardoor zijn inzicht in de sociale betekenis van het Evangelie wordt gewekt.

TOTAAL ANDERS

Vanuit de pastorie schrijft Barth in 1919 en 1921 zijn commentaar op de brief aan de Romeinen. Met name de herziene versie uit 1921 maakt internationaal grote indruk. De jonge theoloog is diep geschokt vanwege de houding van kerk en theologie tijdens de Eerste Wereldoorlog: veel van zijn gerespecteerde theologische leermeesters volgden kritiekloos de oorlogspolitiek van de Duitse keizer. In blinde vaderlandsliefde meende men God aan zijn eigen zijde te hebben en Hem om Zijn zegen te kunnen vragen over de oorlogshandelingen tegen de vijand, terwijl in het vijandelijke kamp even vurig gebeden werd tot dezelfde God. Tegenover deze inkapseling van God binnen ons eigen denken en onze eigen belangen staat de echte kennis van Hem als der ganz Andere. God is totaal anders dan onze voorstellingen over Hem. Onze menselijke religieuze beleving en gevoelens komen onder de radicale kritiek te staan van Gods openbaring die totaal van de andere kant komt (‘senkrecht von Oben, loodrecht van Boven).

HOOGLERAAR

In 1921 treedt Barth bij de lutherse theologische faculteit in Göttingen (Duitsland) aan als bijzonder hoogleraar in ‘Reformierte Theologie’. In deze jaren bestudeert hij de gereformeerde belijdenisgeschriften en de werken van de theologen uit de gereformeerde traditie intens. Van 1925 tot 1929 is hij vervolgens hoogleraar systematische theologie in Münster en van 1930 tot 1935 in Bonn. Hij kan nu als dogmaticus zijn vleugels breder uitslaan.

Door de jaren heen werkt hij noest door aan zijn grote dogmatische werk, de Kirchliche Dogmatik (KD), waarin hij in de lijn van Anselmus van Canterbury (fides quaerens intellectum, het geloof zoekt het inzicht) de openbaring van God systematisch wil doordenken. Uiteindelijk verschijnen er van de KD dertien banden met samen ruim 9000 bladzijden. Toch is het werk lang niet af: deel IV verscheen onvolledig en aan deel V (eschatologie) is Barth in het geheel niet meer toegekomen.

Barth valt in ongenade bij de nazi’s, verliest zijn leerstoel in Bonn en krijgt in Duitsland een schrijfen spreekverbod opgelegd. Hij wijkt uit naar Bazel in het neutrale Zwitserland en blijft daar tot zijn pensioen in 1961 aan de theologische faculteit verbonden. Vanuit Bazel reageert hij in brieven en verklaringen intensief op de ontwikkelingen gedurende de oorlog en vuurt hij aan tot volhardende strijd tegen het demonische nazisme.

Ook mengt hij zich later in de discussies rond de Koude Oorlog, de waardering van het communisme, de ontwikkelingen in Hongarije, Tsjechoslowakije en de DDR, enzovoorts. Zijn theologie blijft tot het eind van zijn leven bij de tijd.

IN HET HARNAS

Na zijn emeritaat blijft hij regelmatig colleges geven, schrijven en lezingen houden. Hij bezoekt Rome en gaat naar Amerika. Tot in de avond van 9 december 1968 werkt hij aan de tekst van een voordracht die hij midden in een zin afbreekt, met de bedoeling de volgende dag het werk af te ronden. Hij overlijdt echter in die nacht in zijn slaap. Barth is in het harnas gestorven.

Dr. J. Hoek uit Veenendaal is emeritus hoogleraar Gereformeerde spiritualiteit.

MILD OVER BARTH

In een lijvig boekwerk tekent de vroegere secretaris-generaal van de hervormde synode dr. Karel Blei een boeiend en inzichtgevend overzicht van de weg die Karl Barth als theoloog door de jaren heen is gegaan. Naast beperkte biografische gegevens biedt dit boek vooral een heldere weergave van het denken van de theoloog uit Bazel, doordat steeds parafrases worden gegeven van de inhoud van de vele boeken die Barth schreef en van de lezingen die hij op allerlei cruciale momenten heeft gehouden. Het is mooi dat Blei aangeeft hoe theologische verhandelingen en uitspraken telkens weer samenhangen met de tijdsomstandigheden waarin Barth verkeerde en de ontmoetingen die hij had met medestanders en tegenstanders uit protestantse, alsook uit rooms-katholieke kring. Er is bijzondere aandacht voor Barths bemoeienis met de politiek, zowel voor als tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Bekende en minder bekende citaten illustreren de weergave van Barths denken.

Blei streeft met succes naar objectieve weergave en is zeer mild in zijn kritiek. Waardering en bewondering voor het werk van Barth overheersen. Terecht kwalificeert de uitgever dit boek als ‘een mooi, toegankelijk overzichtswerk voor iedereen die Barth nader wil leren kennen’.

Karel Blei, ‘Karl Barth en zijn theologische weg door de tijd’, uitg. KokBoekencentrum Uitgevers, Utrecht; 416 blz.; € 37,50.

Volgende week deel 2, over de inhoud van Karl Barths theologie.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen