ELISA EN DE BEREN

Bij de aanslag in Parijs werd ook geroepen: ‘Wij willen de profeet wreken.’ Kaalkop en Mohammed met een cowboyhoed verschillen als karikatuur ook niet zo heel veel. Lastig dus dat het berenverhaal in de Bijbel staat. Het is niet verkeerd jezelf serieus te nemen, maar om nu gelijk beren uit het bos te roepen als je door een groepje kinderen uitgescholden wordt… Beetje over de top, zou je zeggen. En daarna dan ook nog gewoon doorlopen alsof er niets aan de hand is.

Dat wij niet de eersten zijn die moeite hebben met deze vreemde geschiedenis, blijkt uit het commentaar van de Talmoed (de Talmoed is de oudste Joodse uitleg van het Oude Testament). Volgens die uitlegger werd Elisa gestraft met ziekte omdat hij de beren tegen de kinderen ophitste. Zo komt God er wat ‘beter’ vanaf en is Elisa de enig verantwoordelijke. Maar het is de vraag of we zo recht doen aan wat dit bijbelgedeelte ons wil zeggen over God en Elisa. Misschien kunnen onderstaande opmerkingen helpen om deze vreemde geschiedenis iets minder vreemd te vinden.

NIET LOSKNIPPEN

Ook dit verhaal is niet los verkrijgbaar. Het is een deel van het totaalverhaal over God en mensen (vergelijk hoofdlijn 3). Met name bij deze geschiedenis is het bovendien belangrijk om goed te lezen wat er staat en om de context mee te nemen. In de laatste hoofdstukken van 1 Koningen wordt er afgerekend met de Baälverering in Israël. Daarmee is de strijd tussen God en de goden nog niet voorbij. Ook Elisa krijgt daar direct mee te maken. Hij is zojuist geroepen om Elia als profeet op te volgen. Dat is iets anders dan een beroep aannemen naar een ‘mooie’ gemeente op de Biblebelt. De situatie in Israël was ronduit vijandig. Dat blijkt als Elisa naar Bethel gaat. Waarom nu juist naar Bethel? Huis van God, betekent die plaatsnaam. Maar dat was het niet meer sinds de eerste koning van Israël, Jerobeam, daar een namaakgodsdienst instelde rond een gouden kalf. Zoals Elia de confrontatie met de Baäldienst aanging, zal Elisa de ‘gouden kalf profeten’ uitdagen in de naam van God. En zal hij de confrontatie aangaan met de profetenschool daar. Het is zijn eerste grote opdracht.

JONGE KINDEREN?

Verschillende uitleggers denken dat de kleine jongens uit vers 23 helemaal niet zo klein waren. Het Hebreeuwse woord wordt ook gebruikt bij Jozef als hij in de gevangenis zit (Gen.41:12). Een paar jaar eerder was hij al volwassen genoeg om in het huis van Potifar de begeerte van zijn vrouw op te wekken. Hij zal een jaar of twintig geweest zijn en dat was in die tijd ouder dan twintig vandaag. Hij was zeventien toen hij zijn eerste droom kreeg (Gen.37:2). Het Hebreeuwse woord dat hier gebruikt wordt, kan een jong mens aanduiden van nul tot veertig.

Zeer waarschijnlijk zijn de ‘jonge jongens’ geen kinderen van tien, maar oud genoeg om te weten wat ze doen. Het is niet denkbeeldig dat het een groep ‘goudenkalfstudenten’ geweest is, die als leerling-profeten hun opleiding kregen van de priesters, die de diensten bij het gouden kalf in Bethel regelden. Wat hier gebeurt, is daarom iets anders dan kattenkwaad op het niveau van belletje trekken. Die jongens wisten goed waar het om ging. Op de achtergrond van de geschiedenissen in deze hoofdstukken speelt de vraag wie de ware God is. De Heere, als de God van het verbond met Israël, duldt niet dat Zijn volk andere goden dient. Ook de verering van het gouden kalf in Bethel is Hem een gruwel. Het maakt Gods toorn wakker. Die jongens spelen daarom met vuur door de profeet uit te schelden voor kaalkop.

KAALKOP

Dat is bovendien niet zomaar een scheldwoord. Misschien had je ooit een leraar die bovenop zijn hoofd een beetje glimmend was. Grote kans dat hij ‘de kale’ genoemd werd. En als hij een beetje verstandig was, noemde hij zichzelf af en toe ook zo. Het is maar de vraag of Elisa kaal was. Waarschijnlijk als jonge profeet niet.

En als hij het wel was, konden ze dat niet zien omdat mannen toen met een hoofdbedekking liepen. ‘Kaalkop’ betekent zoveel als: voor ons ben je een melaatse. Want mensen met deze ziekte werden vaak kaal of kaal geschoren. Elisa uitschelden als melaatse wil zeggen: wij moeten jou niet als profeet van de Heere! En jouw boodschap willen we ook niet. Vlieg op en verdwijn. Het liefst met die God van jou erbij.

SPOTTERS

‘Spotters’ worden ze daarom genoemd. Dat herinnert aan Psalm 1. Spotters zijn mensen die Gods eer aantasten. In dit geval heel direct door een profeet van Hem als een melaatse te beschouwen en zijn boodschap te verwerpen. Wie dat doet, plaatst zich onder Gods oordeel. Die loopt het leven mis. Die gaat verloren.

Elisa beseft wat zij niet hem maar God aandoen. Het gaat hier niet om een persoonlijke belediging. God wordt uitgelachen, bespot en afgedankt. Hoe zou jij reageren als de vriend van wie je zielsveel houdt op een gemene manier wordt uitgescholden? Dan zeg je in elk geval niet ‘dank je wel’. Elisa houdt zielsveel van zijn God. Bovendien is hij juist als profeet aangesteld en daarmee geroepen om voor de (eer van de) God van Israël op te komen. Hij draait zich om en vervloekt deze jongeren in de naam van de Heere. Wat Elisa daarbij precies gezegd heeft, weten we niet. Hij heeft hen aangekeken (vers 24). Misschien heeft hij zoiets gezegd als: ‘Wanneer jullie zo doorgaan, zal God jullie straffen.’ En zij gingen door en werden gestraft. Twee beren uit het bos doden er tweeënveertig.

TWEEËNVEERTIG

Dat is zeer waarschijnlijk geen toevallig aantal. Zes is het getal van de mens. Zeven verwijst naar God(s volmaaktheid). Tweeënveertig, als product van zes en zeven, is het gevolg dat je krijgt als mensen zich tegen God verheffen. Je zou het een ‘strafgetal’ kunnen noemen. Die betekenis heeft het bijvoorbeeld in Jakobus 5:17. Daar lees je dat op het gebed van Elia het 42 maanden niet regent in Israël, als Gods straf voor ontrouw. Diezelfde betekenis vind je in Openbaring 11:2. Of je dit aantal daarom ook symbolisch moet opvatten als een ‘goddelijke straf’ en niet letterlijk als de som van alle doden, is moeilijk te beslissen.

VERVLOEKEN

Dat we met het vervloeken van mensen moeite blijven houden, is niet vreemd. We gebruiken het woord maar zelden en in preken zal je het niet vaak horen. Behalve als het geciteerd wordt in een bijbeltekst. Heeft onze aarzeling bij dit woord misschien ook te maken met gebrek aan ontzag voor Gods heiligheid en eerbied voor Zijn Woord? Vanwege dat ontzag en de mogelijkheid van evangelievervalsing spreekt Paulus een vervloeking uit over mensen (en engelen!) die dit toch wagen (zie Gal.1:8,9).

Dit bijbelgedeelte zal een schriktekst blijven. Ook als we wat hierboven gezegd is, hebben gelezen. Die schrik kan ik niet wegnemen. Vanwege die schrik wil ik liever verwijzen naar Jezus Christus, Die onze ‘vervloeking’ op Zich genomen heeft. Door Hem zien we wat Gods grootste verlangen is: dat we bij het kruis onze Redder zoeken en vinden. Wie dat doet, heeft geen oordeel meer te vrezen. Wie weigert, is in hetzelfde gevaar als de profetenleerlingen uit Bethel.

Ds. W. Markus uit Bergschenhoek is emeritus predikant.

GEWELD IN DE BIJBEL

Als het over geweld gaat, is de Bijbel dan zoveel anders dan de Koran? In vijf artikelen gaan we op zoek naar antwoorden.

1. Acht hoofdlijnen
2. Jericho en de uitroeiing van de oorspronkelijke bewoners van Kanaän
3. Was Simson een zelfmoordterrorist?
4. Elisa en de beren
5. Wraakgebeden en haatteksten

Met dank aan een bijzondere preek over dit bijbelgedeelte van dr. Bernhard Reitsma.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen