DE BRON VAN HET GELOOF

Diverse theologen hebben de zelfstandige en fundamentele betekenis van het Oude Testament onderstreept. Ik bespreek twee belangrijke Nederlandse theologen die met elkaar samenhangen: Kohlbrugge en Miskotte.

KOHLBRUGGE

De eerste is Hermann Friedrich Kohlbrugge (1803-1875). Kohlbrugge was van afkomst een Duitser (Lutheraan ook), maar was tegelijk een echte Nederlander (al woonde hij later weer in Duitsland) en een gereformeerd theoloog. In 1846 kwam zijn bekende boekje uit Wozu das Alte Testament?

Al gauw werd het in het Nederlands vertaald: Waartoe het Oude Testament?

Kohlbrugge schreef dit naar aanleiding van een prijsvraag. De vraag had als strekking hoe de moderne visie op het Oude Testament (als Joods geschrift) zich verhield tot de manier waarop Jezus en de evangelisten over het Oude Testament spraken en het uitlegden.

De vraagstelling suggereerde dus een discrepantie tussen de modern-wetenschappelijke visie op het Oude Testament en de visie van het Nieuwe Testament zelf. Dit is nog steeds een heel actuele vraag binnen de bijbelwetenschappen (en ook daarbuiten).

In Kohlbrugges betoog neemt Handelingen 17:11 een sleutelpositie in. De tekst luidt: ‘En dezen (dit zijn de mensen uit Beréa) waren edeler van gezindheid dan die in Thessalonica, want zij ontvingen het Woord met grote bereidwilligheid en onderzochten dagelijks de Schriften om te zien of die dingen zo waren.’ Uit deze tekst blijkt, aldus Kohlbrugge, dat voor de eerste christenen het Oude Testament de enige bron en de norm van het geloof was. De mensen uit Beréa beoordeelden wat Paulus te zeggen had op basis van hun Bijbel: het Oude Testament (het Nieuwe was er nog niet). Het Oude Testament was de grond waarop ze stonden. Niet het getuigenis van de apostelen op zich, maar de vraag of hun boodschap overeenkwam met het Oude Testament, was het beoordelingscriterium.

BOEKEN VAN MOZES

Deze eerbied voor het Oude Testament had Kohlbrugge van zijn vader meegekregen. Zelf zegt hij over hem: ‘Toen ik nog heel jong was, zei hij twee keer tegen mij: als je de vijf boeken van Mozes begrijpt, begrijp je de hele Schrift. IJverig lezen in de boeken van Mozes heeft het fundament gelegd voor mijn begrip van de Schriften, later, zodat voor mij de evangelisten en apostelen vanuit de profetische Schriften duidelijk geworden zijn en niet omgekeerd,’ aldus Kohlbrugge. De fundamentele betekenis van het Oude Testament kan niet duidelijker naar voren worden gebracht.

Kohlbrugge reageerde heftig op de toen – en ook nu – levende overtuiging dat het Oude Testament vooral een Joods verhalenboek is, dat theologisch op een veel lager niveau staat dan het Nieuwe. Het Oude Testament is daarbij het boek van de letter, de wet, het boek van oorlogen en strenge regels. Het Nieuwe is het boek van de liefde. De nauwe verbinding van de Bijbel met Israël is voor Kohlbrugge niet aanstootgevend. Integendeel. Hij zegt: ‘...men krijgt de Joden nooit de wereld uit.’ Zonder het Oude Testament blijft er geen christendom over. Kohlbrugge spreekt liever van wet en profeten (en geschriften) dan over het Oude Testament. De benaming ‘Oude Testament’ krijgt gemakkelijk iets negatiefs. In zijn boek laat Kohlbrugge zien waarop – volgens het Nieuwe Testament – de Joden hoopten. Vervolgens laat hij zien hoe diverse nieuwtestamentische gelovigen daarom in Jezus van Nazareth de Messias zagen.

TERUGGRIJPEN

Hij gaat uitvoerig in op de manier waarop Jezus telkens in Zijn onderwijs en handelen teruggreep op het Oude Testament. Jezus’ identiteit en betekenis kun je pas op grond van de Schrift vaststellen. Ook de evangelisten grijpen in hun beschrijving over Jezus terug op de Schrift. In Hem gaat de Schrift in vervulling, zoals blijkt uit talloze ‘vervullingscitaten’. De apostelen brengen geen nieuwe leer, maar verkondigen wat beloofd is in de profeten en overeenkomt met de wet.

Prachtig is Kohlbrugges opmerking over Handelingen 28:23, waar beschreven wordt hoe Paulus de hele dag bezig is met Joden uit de Schrift aan te tonen dat Jezus echt de Messias is. In eigen woorden samengevat zegt Kohlbrugge: dat zou een kritisch theoloog nooit voor elkaar krijgen; die was over dit onderwerp zo uitgepraat.

Kohlbrugge werkt in zijn boek aan eerherstel voor het Oude Testament. Tegenover de liberale theologie benadrukt hij dat het Oude Testament het fundament is van Gods openbaring. De enorme hoeveelheid teksten waarmee hij zijn betoog ondersteunt, maakt op de lezers een diepe indruk – op mij althans wel.

MISKOTTE

Het Oude Testament heeft zijn eigen betekenis, het is fundamentele openbaring van God en Zijn heil (en Heiland). De theoloog Kornelis Heiko Miskotte (1894-1976) diept deze lijn nog wat verder uit. Hij benadrukt (in 1932!) de betekenis van Israël als het gaat om het geloof in God.

De heidense mens bedenkt eigen goden. Aan Israël openbaart God wie Hij is door Zijn spreken en handelen. Wij bedenken niet wie God is, maar Hij spreekt Zichzelf uit in Zijn Naam (Ex.3:14). Hij is de God Die bevrijdt en ruimte schept om voor Zijn aangezicht te leven. De God van Israël is niemand anders dan de Vader van de Heere Jezus Christus.

HET LEVEN

De blijvende betekenis van het Oude Testament komt voor Miskotte ook nog op een andere manier naar voren. Het Oude Testament laat – meer nog dan het Nieuwe – zien hoe God wil dat het leven is. Dit is het ‘tegoed’ van het Oude Testament. Het spreekt over huwelijk en seksualiteit (Ruth, Hooglied) en onderstreept de vreugde over Gods goede gaven. Het staat met beide benen op de grond. De wereld is van God en wij mogen in deze wereld genieten van de dingen die God geeft. We hebben daarnaast een taak en roeping voor deze wereld, als het gaat om de politiek en de inzet voor onze naaste. Ook een boek als Job bevat iets van dit tegoed (al is het weer op een andere manier); nergens komen de (oude en tegelijk moderne) vragen naar de verborgenheid van God meer naar voren dan juist in dit oudtestamentische boek.

We hebben hier te maken met een inspirerende gedachte. Juist het Oude Testament laat ons zien dat het geloofsleven te maken heeft met het hier-en-nu, net zo goed als met de eeuwige toekomst.

Dr. A.J. van den Herik is predikant van de hervormde gemeente te Moerkapelle.

Volgende week het slot van deze serie, over de visie van dr. A.A. van Ruler op het Oude Testament.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen