Volksziekte van de eeuw

Er wordt zelfs gesproken van de volksziekte van deze eeuw en ‘van een gesel (...) die over ons bestaan gaat’ (Jan Slagter, omroep Max). Al tien jaar geleden stelde The New York Times het onderwerp op uitdagende wijze aan de orde (1-12-2009). Wordt er misschien niet een probleem gecreeerd, vroeg de gezaghebbende Amerikaanse krant. Heeft een thema genoeg aandacht in de media, dan wordt het vanzelf een probleem dat aangepakt moet worden. Wordt er zo niet een ‘gat in de markt’ gecreeerd door en voor hulpverleners? Of is eenzaamheid toch een reëel probleem...?

Dat laatste is het geval. Dat blijkt uit cijfers van de rijksoverheid. Ruim veertig procent van de volwassen Nederlanders kampt met gevoelens van eenzaamheid in meer of mindere mate. Deze gegevens werden verkregen met behulp van de eenzaamheidsschaal. Vreemd. In deze tijd zijn we dankzij de moderne communicatiemiddelen doorlopend in contact met anderen. Bovendien wonen we met heel veel mensen op één vierkante kilometer, gemiddeld met ruim 450. Al dan niet opgestapeld in hoge huizenblokken en opeen gepropt in volle treinen, trams en bussen.

Alleen-zijn

Het woordje ‘eenzaamheid’ roept bijna onbewust negatieve gevoelens en schrikbeelden op. In Johannes 5 laat een ernstig beperkt mens in het verpleeghuis Bethesda zich ontvallen moederziel alleen te zijn. Er is kennelijk geen mens op wie hij terug kan vallen. Heel wat mensen zeggen vandaag hetzelfde, al dan niet hardop. Er wordt zelfs gesproken van een ‘Bethesdasyndroom.’

Op de vraag wat eenzaamheid concreet inhoudt, antwoordt het Groot Woordenboek der Nederlandse Taal (‘De dikke’ Van Dale): zonder gezelschap zijn. Zonder bezoek zijn. Van anderen verwijderd zijn. Geen van deze verklaringen voldoet.

Mensen met een druk sociaal verkeer snakken er wel eens naar om zonder bezoek en gezelschap te zijn. Eindelijk een avond gezellig thuis met partner en kinderen. En wie verwijderd is van anderen, hoeft niet per se eenzaam te zijn. De dominee die zich terugtrok in zijn werkkamer lijdt niet aan een eenzaamheidsprobleem. We moeten eenzaamheid goed afgrendelen van ‘alleen-zijn.’

Negatieve lading

Wie alleen is, kan op dat moment gelukkig door het leven gaan. Eenzaamheid daarentegen heeft een negatieve lading. Je verlangt naar contact, naar een betekenisvolle relatie, die er niet is. Dat ervaren gemis kan deprimerende vormen aannemen: ‘Niemand bekommert zich om mij. Ik ben niet de moeite waard. Ik ben overbodig.’ Het kan zelfs uitmonden in de vraag: ‘Waar leef ik nog voor?’ We hebben het over de pijn die vanbinnen zit. Je voelt je niet verbonden met anderen. Het gaat daarbij niet zozeer over het aantal, maar vooral over de kwaliteit van het contact.

We ervaren allemaal wel eens eenzaamheid. Op een verjaardag kun je je in een volle kamer met kwebbelende mensen eenzaam voelen. Een vergelijkbare ervaring kun je hebben als je voor langere tijd in een vreemde omgeving terechtkomt, denk aan immigranten. Meestal gaat het dan om een gemoedstoestand van voorbijgaande aard.

Laat duidelijk zijn dat eenzaamheid een subjectieve ervaring is, een persoonsgebonden emotie. De ene mens heeft meer behoefte aan gezelschap en ontmoeting dan een ander.

In de Bijbel

De klacht dat mensen zich eenzaam voelen, is niet nieuw. Ook in de Bijbel komen we mensen op het spoor die eronder leden. Zal Mozes zich nooit eenzaam gevoeld hebben in zijn veelbewogen leven? Of David? In meer dan één psalm voelt hij zich afgesneden van alle hulp. Hij is alleen overgebleven, wordt voorbijgegaan, genegeerd, uitgestoten, uitgesloten, doodgezwegen. Zijn eenzaamheid was al enigszins een afschaduwing van de diepste eenzaamheid die Christus moest ervaren. Hij maakte in Zijn menselijke natuur op Golgotha de diepste eenzaamheid door, nadat Hij in Gethsémané door al Zijn discipelen verlaten was. Juist toen Hij hen het hardst nodig had. Maar Hij was geen slachtoffer. Hij liet Zich uit Gods gemeenschap verbannen, opdat niemand ooit meer echt eenzaam zou hoeven zijn. Hij herstelde plaatsvervangend de verbroken gemeenschap met de Vader. Hij begrijpt de wanhoop en de eenzaamheid als geen ander. Aan Wie kunnen we die dan ook beter toevertrouwen, dan aan Hem, Die op Golgotha de eenzaamste mens op de eenzaamste plaats werd die de aarde ooit gekend heeft.

Het thema van dit artikel is ontleend aan het indrukwekkende boekje van ds. Gabe van Duinen: à Dieu eenzaamheid. Ofwel: naar God ermee.

Van alle leeftijden

Eenzaamheid is niet een specifiek leeftijdsprobleem, al zijn het juist ouderen, vijfenzeventigplussers, die pieken. Dit is niet onbegrijpelijk. Hun netwerken krimpen. Generatiegenoten vallen weg. Sociale verbanden brokkelen af. Kinderen en kleinkinderen wonen dikwijls ver weg en zijn druk.

De bejubelde participatiesamenleving van onze overheid richt zich vooralsnog vooral op deelname aan het arbeidsproces, en dat zo maximaal mogelijk. Aan de andere kant staat de zelfredzaamheid hoog in het regeringsvaandel. Bejaardenhuizen maakten plaats voor verpleeghuizen, waar men pas in een laat stadium van fysieke en/of mentale neergang welkom is.

Ouderen hebben gemiddeld veertien persoonlijke relaties buiten de partner. Het gaat dan om kinderen en andere familieleden, buren en vrienden. Hoe kleiner het netwerk, hoe groter de kans om te vereenzamen. Van de jongeren tussen 19 en 34 jaar noemt 38 procent zich eenzaam. Dat kan te maken hebben met nare ervaringen opgedaan tijdens kinder- en jeugdjaren, met de echtscheiding van ouders, met mishandeling, misbruik, pestgedrag van boosaardige leeftijdsgenootjes en hun uitsluitingsprocessen en tactieken. ‘Als ik geen contact leg met anderen, moet dat dus aan mij liggen.’ Je kunt een onhebbelijk karakter hebben, of beperkte sociale vaardigheden, waardoor je moeizaam contact legt. Wie kent ze niet: die schuchtere jongens en meisjes, die zich niet zo gemakkelijk geven. Je kunt worstelen met ‘tegendraadse’ seksuele gevoelens, waarvoor je je schaamt en waardoor je je minderwaardig voelt. Je bent bang te worden afgewezen. Ook tienermoeders kunnen met heftige gevoelens van eenzaamheid worstelen. Het stuklopen van een verkering en het breken van een verloving kunnen je in een positie brengen waarin een mens zich eenzaam en onbegrepen voelt, beschadigd en verward. Echt eenzame mensen weten hun eenzaamheid vaak goed te camoufleren. Dat geldt nog meer voor jongeren. Wie leeftijdgenoten vertelt over eigen eenzaamheid, is niet populair. Druk zijn op sociale media kan een geslaagde camouflagetactiek zijn om je eenzaamheid te verbergen. Zijn het vooral eenzame mensen die druk zijn op deze terreinen? Zou het waar zijn wat wel eens wordt beweerd: hoe meer virtuele vrienden, des te minder reële vrienden.

Vele gezichten

Eenzaamheid heeft vele gezichten. Er zijn eenzamen onder de gehuwden en onder de niet-gehuwden. Mensen zonder partner zijn over het algemeen eenzamer dan mensen met een partner. De partner biedt – uitgaand van een ideale situatie – diepgang, gezelligheid en allerlei vormen van steun. Voor mensen met weinig andere relaties maakt het ontbreken van een partner de kans op vereenzaming drie keer zo groot.

Het is goed om oog te hebben voor de alleenstaanden en de alleengaanden in de gemeente, zonder ‘ongetrouwd-zijn’ te problematiseren. Iemand mailde mij ooit zich ongemakkelijk te voelen als de indruk wordt gewekt als zouden alleenstaanden zielig zijn. Je kunt te weinig, maar kennelijk ook te veel aandacht geven aan vrijgezellen en het ongetrouwd zijn problematiseren, zo niet stigmatiseren. Laten we de alleenstaanden niet over het hoofd zien, maar ze vooral ook niet te zeer in de schijnwerpers zetten. Ook binnen het huwelijk komt veel eenzaamheid voor. Vaak heeft dat te maken met slechte of verstoorde communicatie. In De Waarheidsvriend van maart 2019 schreef de psychologe mevrouw Boerman daarover. In het boekje van Gary Chapman, De vijf talen van de liefde, worden eveneens behartigenswaardige opmerkingen over communicatie gemaakt. Een intense verbondenheid met je mobiel of pc kan een oorzaak van vereenzaming zijn. In bus en trein had je vroeger kwetterende mensen, tegenwoordig zijn er alleen nog maar twitterende en appende mensen om je heen.

Een echtgenote vroeg op een dag aan haar man of hij wel in de gaten had dat hij de hele dag met wildvreemden in gesprek was, terwijl hij nauwelijks meer met zijn eigen gezinsleden sprak. Altijd en overal hadden de vreemden voorrang.

Laten we ook niet onderschatten hoe velen binnen de muren van de kerkelijke gemeente game-, of pornoverslaafd zijn, of beide, met alle gevolgen vandien.

Handvatten

• Onderscheid eenzaamheid zorgvuldig van ‘alleen zijn’.

• Eenzaamheid kan schuil gaan achter een masker van gespeelde vrolijkheid.

• Eenzaamheid is pijn die vooral vanbinnen zit.

• Mensen zijn sociale wezens.

• We kunnen vaak niet met elkaar, maar ook niet zonder elkaar.

• Ken de oorzaak, maar ook de ‘oplossing’.

• Negeer eenzaamheid niet (Matt.25:35-36).

Ds. J. Belder uit Harskamp is emeritus predikant.

Volgende week, in deel 2, manieren om eenzaamheid te bestrijden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen