Dreiging van de techniek

Dat gold al lang voor multinationals als Shell en Philips, maar steeds meer opereren ook kleinere ondernemingen en organisaties mondiaal. Die nemen daardoor ook vaak in omvang toe, denk bijvoorbeeld aan Google en Amazon. Ontwikkelingen grijpen ook steeds meer in elkaar. De ene ontwikkeling roept de andere op. Internet leidde tot bedrijven die via internet gingen verkopen. Daardoor ontstonden weer bedrijven die wereldwijd kunnen bezorgen. Daardoor ontstond de behoefte aan transportmiddelen die snel overal kunnen komen en zo komt het er uiteindelijk van dat een bedrijf als Amazon de bestellingen per drone wil gaan laten rondbrengen.

Toegenomen mogelijkheden om ons te verplaatsen over grote afstanden leidde tot meer behoefte aan grenscontroles, wat weer leidde tot biometrische paspoorten die snel en automatisch af te lezen zijn.

Geen remmen

Die ontwikkelingen worden zo verweven en complex dat de vraag kan opkomen: wie heeft er eigenlijk nog grip op? Staat er nog iemand aan het roer of is technologie iets autonooms geworden dat zich steeds verder ontwikkelt zonder dat er nog echte controle mogelijk is?

Voor een christen zal ook de vraag opkomen: zien we zich hier iets aftekenen van wat de apostel Johannes beschrijft in Openbaring? Daar tuimelen de wereldwijde gebeurtenissen over elkaar heen, maar daar is tegelijk sprake van een besturende hand. De hele wereldgeschiedenis wordt daar immers getekend als een boekrol die zich ontrolt in de handen van het Lam. Hem is gegeven alle macht in hemel en op aarde en er gebeurt niets zonder dat Hij daarover regeert. Niettemin ervaren velen de huidige ontwikkelingen als beklemmend, omdat ogenschijnlijk alle remmen uitgevallen zijn. De trein dendert maar door en wie weet nog waarheen?

Autonoom systeem

Die zorg is niet nieuw. In de jaren zeventig van de vorige eeuw schreef de Franse socioloog-filosoof Jacques Ellul al op bezorgde toon over technologie als iets wat steeds meer het karakter kreeg van een autonoom systeem met een heel eigen dynamiek waar mensen nauwelijks meer vat op hebben.

Tegenwoordig is er een opleving van die autonomiegedachte, maar dan vanuit een veel optimistischere blik. Twee auteurs hebben de laatste tijd veel bekendheid gekregen: Yuval Harari en Kevin Kelly. Van de eerste liggen de boeken Sapiens, Homo Deus, en meer recent 21 lessen voor de 21ste eeuw op prominente plaatsen in de boekhandels.

Harari is een historicus, geboren en werkzaam in Israël. Hij genoot zijn opleiding aan het Jesus College in Oxford, maar heeft niet veel op met religie. Vooral in zijn tweede bestseller, Homo Deus, geeft hij een beeld van technologische ontwikkelingen waarin onontkoombaarheid het belangrijkste kenmerk is. Zijn verwachting is dat de technologische ontwikkelingen zullen leiden tot een steeds inniger vervlechting van mens en machine, en dat over de hele wereld. Harari is daar niet ongelukkig mee. In Sapiens heeft hij laten zien hoe het proces van de biologische evolutie geleid heeft tot de mens die tot steeds meer in staat is en daardoor de wereld een steeds betere plaats om te leven maakt.

In 21 lessen lijkt hij iets meer oog te hebben voor de andere kant van de medaille, bijvoorbeeld als hij schrijft over autonome auto’s die in de toekomst beslissingen die een moreel karakter hebben, uit handen van mensen zullen nemen. Bij een dreigend gevaar beslist de auto zelf of hij de veiligheid van de inzittenden in zijn beslissingen centraal zal stellen of die van de andere weggebruikers. Op zijn hoogst kan de gebruiker nog enige invloed op die beslissing hebben door de keuze van de auto: type ‘egoïst’ of type ‘altruïst’. Maar na die keuze geeft de gebruiker letterlijk het stuur uit handen.

Uitvindingen

Een andere auteur die de autonomie van de technologie benadrukt is Kevin Kelly, voormalig redacteur van een bekend ICT-blad, Wired. Hij gaat zelfs zover dat hij de combinatie van mens en technologie zoveel autonomie toekent dat hij er een aparte naam aan geeft: het Technium. Dat Technium leidt een soort eigen leven. Weliswaar zijn mensen er deel van, maar zij staan er niet boven en hebben er niet echt greep op.

Kelly laat aan de hand van allerlei voorbeelden zien dat bepaalde uitvindingen wel gedaan moesten worden, gewoon omdat de tijd er rijp voor was. Soms zie je eenzelfde uitvinding op twee plaatsen tegelijk gebeuren. Als Graham Bell de telefoon niet uitgevonden had, zou Elisha Gray het gedaan hebben en andersom. Beiden vroegen namelijk nota bene op dezelfde dag een octrooi aan voor hun vinding. Ook bij Kelly zijn technologische ontwikkelingen dus onontkoombaar en steeds meer van een mondiaal karakter.

Verantwoordelijkheid

Zowel Harari als Kelly worstelt met de vraag naar de moraal. Wie kan er eigenlijk nog verantwoordelijk gehouden worden als er iets mis gaat? Als er werkelijk niemand echt invloed heeft op de technologische ontwikkelingen omdat ze autonoom zijn, kan er ook niemand verantwoordelijk gehouden worden. Dat bevredigt beide auteurs natuurlijk niet en ze zoeken naar manieren om toch binnen hun visie ruimte te creëren voor menselijke verantwoordelijkheid. Maar bij beiden blijft het steken in marginale bewegingsruimte en dus ook marginale verantwoordelijkheid.

Vanuit een christelijk standpunt is dat helemaal ongewenst. De mens als kroon op de schepping is immers de enige die aan God verantwoording kan afleggen en als zelfs die geen verantwoording meer schuldig is omdat hij er nu eenmaal ook niets aan kan doen, wie is het dan? Blijft dan alleen God Zelf over?

Het boek Openbaring laat zien hoe het antwoord op die vraag tweeledig is. Uit het beeld van de boekrol in handen van het Lam blijkt duidelijk dat God alles regeert. Hij is aan niemand verantwoording schuldig, maar wel de diepste oorzaak van alle ontwikkelingen in de wereld, inclusief de technologische ontwikkelingen met al hun gevolgen.

Tegelijk laat het boek Openbaring zien dat de mens daarbij geenszins een onschuldige toeschouwer is. De oordelen die over de wereld komen, worden opgeroepen door de opstandige mens die zich uitleeft in allerlei begeerten. Ze worden daarbij aangedreven door een antigoddelijke drie-eenheid: de draak, het beest uit de aarde en het beest uit de zee. In hoofdstuk 16 lezen we dat de koningen zich verzamelen voor de grote strijd in het gebied Armageddon.

Een wereldwijde machtsconcentratie die gericht is tegen God, bouwt zich op.

Zegen

Die machtsconcentratie zien we zich in zekere zin voltrekken in het toenemende mondiale karakter van de technologische ontwikkelingen. Het lijkt er bijvoorbeeld op dat de wereldmarkt van technologische producten uiteindelijk in slechts twee grote machtsblokken verdeeld gaat worden: de Angelsaksische landen en Europa tegenover China.

Toch moeten we voorzichtig zijn om in de technologische ontwikkelingen alleen het werk van de satan te zien. Er zijn immers op dit moment nog goede toepassingen. De verspreiding van het Evangelie over alle volken is dankzij het mondiale van de technologie enorm versneld. Ook is het een zegen als mensen over heel de wereld de mogelijkheid hebben om met elkaar contact te hebben of elkaar te bezoeken. Wie is niet dankbaar als hij geëmigreerde familie in Canada of Nieuw-Zeeland na misschien lange tijd weer kan bezoeken?

Wereldwijde dreigingen

Tegelijk moeten we bedenken dat wanneer de satan vat krijgt op technologieën met een mondiaal karakter de gevolgen verschrikkelijk zullen zijn. In de Tweede Wereldoorlog hebben we gezien wat er kan gebeuren als een satanische machthebber dankzij technologische mogelijkheden in korte tijd een wereldrijk kan opbouwen.

Het is ook dankzij de technologie dat dit ongedaan gemaakt is, maar diezelfde technologie zorgt nu opnieuw voor dreigingen met een wereldwijd karakter. Er hoeft maar iets te gebeuren of de hele wereld houdt gespannen de adem in. We zien in die dreigingen de hand van God, Die alles heenleidt naar Zijn grote toekomst, maar evenzeer zijn het mensen die er de hand in hebben en daarover eenmaal verantwoording zullen moeten afleggen. Als er één boek is waarin de gedachte van de autonomie van technologische ontwikkelingen ontkracht wordt, is dat het boek Openbaring.

Gebed

Wat betekent dat voor ons als christenen van de 21ste eeuw? Zijn er, zoals Harari suggereert, lessen voor onze eeuw te trekken? Moeten we, zoals hij beweert, maar aanvaarden dat onze invloed niet groot meer is en dat we op z’n best in ons eigen kleine wereldje verantwoord moeten proberen te leven, terwijl de grote ontwikkelingen zich aan onze invloed onttrekken?

In Openbaring 6 lezen we van een gebed dat betrekking heeft op de wereldwijde ontwikkelingen. Het wordt opgezonden door de zielen onder het altaar. Dat zijn zij die aan den lijve ervaren hebben dat gelovigen het zwaar hebben als zij niet meegaan wanneer de satan greep krijgt op de ontwikkelingen. Zij bidden om de komst van het einde, wanneer gerechtigheid zal geschieden.

Gebed lijkt altijd een wat onbetekenend wapen, maar dat is het niet. God zal deze zielen verhoren. Omwille van de uitverkorenen wordt de tijd verkort, zegt de Heere Jezus (in Zijn rede over de laatste dingen in Mattheüs 22).

Toen Bonhoeffer inzag dat ons nog slechts een postchristelijk Europa te wachten stond, gaf hij als richtlijn voor christenen in de eindtijd: bidden, wachten en onder de mensen het goede doen. Drie ‘lessen voor de 21ste eeuw’, en voor zoveel eeuwen als er misschien nog moeten volgen voordat Christus weerkomt.

Dr. M.J. de Vries uit Papendrecht is bijzonder hoogleraar christelijke filosofie aan de Technische Universiteit in Delft en lid van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen