Een hervormde denkt breed

Prop. A.H. van Mourik uit Sprang-Capelle is proponent in de Protestantse Kerk en schreef zijn afstudeerscriptie over Noordmans’ visie op de volkskerk.

We leggen ons oor te luisteren bij dr. O. Noordmans (1871-1956), die zich in de kerk ingezet heeft voor gemeenteopbouw. Hij wordt met K.H. Miskotte en A.A. van Ruler gerekend tot grote hervormde theologen uit de vorige eeuw. Noordmans heeft zijn visie ontwikkeld met het oog op de landelijke kerk.

Ik wil hier ingaan op wat zijn visie betekent voor de plaatselijke gemeente. Dit doe ik onder andere, omdat ik denk dat juist plaatselijk de volkskerk nog kan functioneren. Mijn focus op de plaatselijke gemeente heeft als gevolg dat ik niet op alle onderdelen van Noordmans’ visie op de volkskerk inga. Een volkskerk komen we niet in de Bijbel tegen. Mannen als Luther en Calvijn hadden het er ook niet over. Dat geeft aan hoe relatief de term ‘volkskerk’ is. Noordmans is zich daarvan bewust. Toch vindt hij de term ‘volkskerk’ een geschikte term. Of de term ook de meest geschikte is, doet er minder toe. De zaak die Noordmans ermee aansnijdt, is volgens mij nog steeds relevant.

Voor het volk

Bij een volkskerk wordt vaak gedacht aan een kerk waar het grootste deel van het volk bij hoort. En dan denken we: ‘Ja, vroeger was de Hervormde Kerk misschien een volkskerk, maar nu niet meer.’ En dat kunnen we ook over onze plaatselijke gemeente denken: Ja, vroeger was onze gemeente misschien een volkskerk, maar nu niet meer.

Noordmans denkt echter anders over de volkskerk. Hij gebruikt hiervoor de begrippen ‘kwantiteit’ en ‘kwaliteit’. Bij een volkskerk gaat het niet om de kwantiteit. De hoeveelheid mensen die bij deze kerk hoort, staat niet centraal. De kwaliteit is van meer belang. Het gaat om een kerk die er wil zijn voor heel het volk, ook als niet heel het volk die kerk bezoekt. Anders gezegd: een volkskerk is geen kerk van het volk, maar een kerk vóór het volk.

Miskotte, Noordmans en Van Ruler, ze worden als de drie invloedrijke hervormde theologen van de vorige eeuw gezien. In het vorige nummer aandacht voor Miskotte, vandaag voor Noordmans en de volkskerk. Volgende week Van Ruler en zijn denken over het ambt.

Moeder

Noordmans gebruikt ergens het beeld van een ‘moederschoot’ als een beeld van de kerk. De kerk moet iets weghebben van een moeder. Een moeder stoot haar kinderen niet af, maar wil hen op schoot nemen. Een moeder is bewogen met haar kinderen. Die moederlijke bewogenheid is de bewogenheid van Jezus, Die kwam om zondaren zalig te maken. Door deze bewogenheid centraal te zetten zet Noordmans zich in zijn tijd af tegen denkers binnen en buiten de Hervormde Kerk die streven naar een zuivere kerk. Noordmans is bang dat dit streven het zicht op de vergeving vertroebelt. De kerk is de plaats waar het om de vergeving gaat en dus een plaats waar mensen komen als onzuivere mensen. De zuiverheid van de kerk ligt niet in haar leden, maar in Woord en sacrament, zo zegt Noordmans het met Augustinus mee. En daarom kan de kerk goed vergeleken worden met een moeder. Er is plek voor zondige kinderen.

Missionair

Noordmans’ visie op de volkskerk zou je missionair kunnen noemen. Hij wil heel het volk bereiken met de boodschap van vergeving. Hij weet zich hierbij geïnspireerd door Jezus Zelf. Jezus zocht de ‘schare’ op (in de HSV wordt dit begrip vertaald met ‘menigte’). Jezus richtte Zich niet op de religieuze kern van het volk, maar op de rand.

Het begrip ‘schare’ is bij Noordmans een rekbaar begrip. Hij kan er de randleden van de gemeente mee bedoelen. Hij kan er ook mensen mee bedoelen die niets met de kerk hebben. Noordmans wil dat de volkskerk functioneert als een kerk die de schare bereikt. Hij wil ook buiten de gebaande wegen gaan. Hij denkt aan het stichten van huisgemeentes (nu zouden we zeggen: pioniersplekken) om de schare te bereiken.

Jezus’ bewogenheid met de schare zet wel aan het denken. Hoe functioneert dat in onze gemeenten? Het is verleidelijk om ons te richten op de kern. En voor we het weten, wordt de gemeente dan een op zichzelf gerichte club. Daarmee raakt de ‘schare’ uit beeld.

Randleden

Allereerst kunnen we denken aan de randleden van de gemeente. Ik heb zelf in Sommelsdijk gewoond. In deze gemeente had de evangelisatiecommissie de taak om de randleden van de gemeente zo nu en dan te bezoeken. Ik vond dat mooi. Zo laten we aan de randleden van de gemeente zien: jullie horen bij de gemeente, bij Góds gemeente. Natuurlijk zijn er ook andere vormen mogelijk. Hoe dan ook is het goed om na te gaan: welke plek hebben de randleden in ons denken over onze gemeente?

Jezus’ bewogenheid met de schare stimuleert Noordmans om gericht te zijn op het héle dorp, de héle stad, de héle wijk. Als gemeenteleden vinden we het van belang dat we kerk zijn op het dorp of in de wijk. Misschien zijn we lid van een gemeente die kleiner wordt, maar heel bewust wil blijven bestaan. Waarom eigenlijk? Het is toch veel makkelijker om een aantal megakerken neer te zetten waar we dan van heinde en verre naartoe rijden? Veel efficiënter, zouden we kunnen denken.

Wat is nu de reden dat we het zo belangrijk vinden dat een dorp of een wijk van een kerk voorzien is? Dat zal er toch mee te maken hebben dat we ons er ergens van bewust zijn dat de kerk er ook vóór het dorp of de wijk is. Als dit dan zo is, hoe zit het met onze bewogenheid voor het dorp of de wijk? Dat is een vraag die Noordmans’ visie op de volkskerk als vanzelf oproept.

Brede gemeente

Als we, zoals Noordmans, het liefst zouden willen dat het hele dorp of de hele wijk in de dorpskerk of de wijkkerk te vinden is, dan creëren we daarmee een brede gemeente. We vinden het zelfs belangrijk dat de schare bij de gemeente hoort – die schare bestaat toch niet altijd uit de meest keurige en doorsnee gemeenteleden, ze zullen bijvoorbeeld niet bij de lezers van De Waarheidsvriend horen.

Noordmans zet zich af tegen de visie van dr. A. Kuyper, die vindt dat de Hervormde Kerk veel te breed is. Noordmans kiest als hervormde bewust voor die breedte. Hij wil con amore – van harte – hervormd zijn.

Noordmans wil overigens wel dat de kerk zich belijdend uitspreekt. Hij heeft alleen niet de vrijmoedigheid om mensen de kerk uit te zetten. Zo doen we dat in onze gemeenten ook. We zullen niet ieder toelaten aan het avondmaal, sommige mannen zullen we niet op dubbeltal zetten. En toch: we schrappen mensen niet als lid.

Verdraagzaam

Een volkskerk heeft dus een bepaalde breedte. Het kan best zoeken zijn om in een brede gemeente je plek in te nemen. Noordmans spreekt in dit verband over de christelijke verdraagzaamheid. We hoeven niet alles goed te keuren wat de ander doet, maar we kunnen de ander toch verdragen.

We zien een brede gemeente snel als een probleem. Het kan ook wel lastig zijn om als leden van een brede gemeente samen door één deur te gaan. En toch: laten we het niet als een probleem zien als we lid zijn van een brede gemeente, maar laten we er dankbaar voor zijn. Het is een oefenschool om de gezindheid van Christus Jezus (Filip.2:5) te leren kennen.

Noordmans onderbouwt zijn visie op de brede volkskerk ook door naar het gebed ‘Uw Koninkrijk kome’ te verwijzen. In een volkskerk kan dit gebed oprecht gebeden worden. In een volkskerk is er namelijk het verlangen naar de volmaakte kerk die nog komt. Gods Koninkrijk is nog niet volmaakt doorgebroken en dus is het een illusie om te denken dat er een volmaakte kerk zou kunnen bestaan. We leven in een kerk met zondaren samen. We kunnen wel een andere kerk kiezen, maar daar komen we ook weer zondaren tegen. We komen daar onszelf tegen, want zelf zijn we zondaren.

Juist in een brede volkskerk leren we te leven van vergeving en uit te zien naar Gods volmaakte Koninkrijk dat eens komt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen