Geloofsonderricht onder druk

Dr. W. Verboomuit Harderwijk is emeritus hoogleraar Geschiedenis van het gereformeerd protestantisme.

Meerveld heeft deze uitdaging aanvaard en werkt die uit in een kwalitatief empirisch onderzoek. Hij richt zich daarbij op de praktijk van de catechese aan groepen van wat oudere jongeren in vier gemeenten, die behoren tot de Christelijke Gereformeerde Kerken, de Nederlands Gereformeerde Kerken, de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en de Protestantse Kerk (ongeveer zestig jongeren). Het resultaat is een goed onderbouwd, helder verslag van wat de auteur heeft waargenomen.

Geloofsleren

Na een Voorwoord volgen zes hoofdstukken.

Hoofdstuk 1 vormt een inleiding. Daarin wordt verantwoord met welke instrumenten het onderzoek plaatsvindt. Vervolgens wordt uitgelegd dat het onderzoek zich richt op de opbrengsten van catechese als geloofsleren. Meerveld gebruikt niet de term geloofsonderricht, maar geloofsleren. De onderzoeksvraag luidt: wat is de bijdrage van jongerencatechese aan het geloofsleren van de catechisanten in de vier gemeenten? (aangeduid als A, E, C, S).

Deelvragen betreffen onder andere een vergelijking van wat de catecheten als gewenste opbrengst zien met wat de catechisanten daarover zeggen. Daarbij let Meerveld ook op het verband tussen de leeromgeving (het groepsgebeuren) en de opbrengst.

Participatie

In hoofdstuk 2 wordt een theoretisch kader geboden. Het klassieke patroon van catechese werkt niet meer. Catechese dient zich te richten op de ervaringen en het gedrag van de jongeren. Het gaat om geloofsleren, dat zich – anders dan bij overdracht – richt op participatie van jongeren, zonder dat de uitkomst van hun leerproces vaststaat. Het is ook legitiem dat een persoonlijke toe-eigening van de leerinhoud niet plaatsvindt. Leren in de catechese is het integreren van informatie, niet volgens het overdrachtsmodel, maar volgens het toe-eigeningsmodel (Miedema). De leerling transformeert zelf de leerinhouden. Samengevat: Geloofsleren is het proces van intermenselijke communicatie binnen een leergemeenschap dat (mogelijk) leidt tot het zich zelfstandig toe-eigenen van een persoonlijk geloof in God. (p. 50)

In hoofdstuk 3 komt de manier waarop het onderzoek plaatsvindt aan de orde. Er wordt gebruik gemaakt van een ‘learner report’ (een open vragenlijst). Vervolgens van een interview en ten derde van een observatie van het groepsgebeuren. In de hoofdstukken 4 en 5 wordt verslag gedaan van de resultaten van het onderzoek en volgen er conclusies en enkele aanbevelingen.

Open eind

Het zou te ver voeren om binnen het kader van dit artikel aandacht te besteden aan alle aspecten van het onderzoek. In een van de catechesegroepen ligt de nadruk op de overdracht van wat de Schrift zegt en wat de kerk belijdt. Tegelijk is er ruimte voor de ervaringen van de catechisanten. Dat ligt in de andere drie groepen heel anders. Met alle nuances komt het er op neer dat daar de ervaringen van de jongeren de toon aangeven in de catechese. Dat gebeurt door confrontatie met de traditie of door het delen van eigen (geloofs)ervaringen.

Geconcludeerd wordt dat catechese weinig bijdraagt aan geloofskennis. Wel ervaren de catechisanten de catechese als een middel om over zichzelf te leren (p.136) Op een subjectieve, constructieve wijze gaat het om het verwerken van wat wordt aangereikt. Het leren kent een open eind. Catecheten houden er rekening mee dat de catechisanten ook niet (gaan) geloven. De studie eindigt met het geven van een aantal aanbevelingen. In de catechese moet het bij deze jongeren niet gaan om kennis van de Schrift en het belijden van de kerk, maar om reflectie op de wijze waarop zij daarin zelf willen participeren. Kleine groepen en meer catecheten zijn daarvoor nodig.

Visie

Het werkstuk getuigt van een zorgvuldige en integere weergave van wat de promovendus heeft waargenomen en doordacht. Daarover kan ik alleen maar positief zijn. Maar dat neemt niet weg dat ik opkijk van de resultaten van het onderzoek en vooral van de visie op catechese. Hoewel ik me realiseer dat de catechese die onderzocht is slechts een klein deel van alle catechese in de protestantse kerken in ons land betreft, raak ik in verlegenheid. Is dit de praktijk van en de visie op catechese in drie van de vier bij het onderzoek betrokken gemeenten?

Criteria

Het is mijns inziens van belang dat de resultaten van deze studie theologisch doordacht worden. Die kant komt in deze studie nauwelijks aan de orde. En precies dat brengt me in verlegenheid. We zullen de vraag moeten stellen: Wat verstaan we eigenlijk onder catechese? Anders gezegd: Wat is de identiteit van de catechese van de kerk der eeuwen? Ik vind in de visie op catechese in deze studie nauwelijks iets terug van de criteria die de Schrift kent voor het geloofsonderricht van kinderen en jongeren. Staat dat leren niet in de context van het beantwoorden van het verbond? Denk aan voorbeelden als Deuteronomium 6. Dezelfde context voor geloofsleren vinden we terug in het geloofsleren van Timotheüs (2 Tim.1:3 vv; 1 Tim.6:12). Mij zijn in de eeuwenlange traditie van de catechese van de kerk geen voorbeelden bekend van de wijze waarop in deze studie over de praktijk van de catechese wordt gedacht. Mijn vraag is: voltrekt de catechese in drie van de vier groepen zich inhoudelijk niet als een open, min of meer vrijblijvende gesprekskring? Vormen in dit leerproces de ervaringen van catechisanten niet het uitgangspunt?

Leren belijden

De doelstelling van jongerencatechese in de kerk der eeuwen is het leren belijden, het leren mee belijden van het persoonlijk geloof, zoals dat in de Schrift beleden wordt. Die doelstelling blijft naar mijn waarneming buiten beeld. Hier hangt trouwens alles met alles samen. Ik mis in de doelstelling inderdaad de kennis van de Schrift, als relationele kennis, met als kloppende hart, de overgave aan de Heere Jezus als Heer en Heiland. Catechese staat in het kader van de beproefde route: doop-opvoeding-catechese-belij-denis-avondmaal-voortgezette catechese. Niet als een keurslijf, maar als een betrouwbaar gebleken gids, die gericht is op het levenslang leerling zijn.

Beantwoording

Is het waar dat onze catechisanten vandaag niet meer leren volgens het klassieke patroon, het (vrijwillig) overnemen van kennis? Is het waar dat deze vorm van catechese indoctrinerend is? Ik ken heel wat voorbeelden dat de catechese goed functioneert binnen het kader van het klassieke, door de eeuwen heen beproefde patroon. De dialoog in de Heidelbergse Catechismus laat al zien dat daarbij het gesprek alle ruimte krijgt. Jongeren die vandaag naar de catechisatie komen (nee, niet allen) willen weten waar het om gaat in het geloof van de kerk en verlangen ernaar leiding te ontvangen om hun weg te vinden in het belijden van het geloof in de praktijk van hun dagelijks leven. Catechesemethoden als Reflector, Leren om te leven, Hou(d)vast, Leer & Leef, Follow me en andere methoden zijn daarop gericht. Zeker, de groepen catechisanten zijn klein geworden. Maar de jongeren die komen, zijn vaak gemotiveerd. Dat was vroeger niet altijd het geval. Ik weet dat veel catecheten er alles aan doen om hun jongeren tot de beantwoording van het verbond te brengen. Belijdenisdiensten zijn hoogtepunten in de gemeente. De vrijblijvendheid voorbij.

Werkplaats

Straks beginnen de catechisaties weer. Laten predikanten zelf vooral meedoen. Ik wens catecheten en catechisanten veel geloof, hoop en liefde toe.

Catechese staat nog altijd onder de belofte dat de catecheseruimte de werkplaats van de Heilige Geest is. God zal het zegenen. Augustinus zei: God heeft een blijmoedige gever (van catechese) lief. (2 Kor.9:7)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen