Gevoel van ontheemding

Naar aanleiding van zijn nieuwe boek Als God een vraag is. Mijmeringen in Mokum had De Nieuwe Koers een interview met dr. André Troost. Hij is bekend van de vele liederen, die hun weg gevonden hebben naar diverse liedbundels.

Een dichter is een kunstenaar die alleen in vrijheid zijn artistieke gaven kan ontplooien.

Toch is er ook een grens aan die vrijheid als de teksten op de lippen van de gemeente van Christus worden gelegd. Ds. Troost doet niet geheimzinnig over het feit dat hij met bepaalde orthodoxe opvattingen niet uit de voeten kan. De godheid van Christus is voor hem een brug te ver. Christus is niet God, Hij is de hoogste engel, zo heeft hij al in een eerder boek (Engel naast God. Hoe goddelijk is Jezus?) uiteengezet. Jezus Christus is niet de God Die zichzelf in de misère van deze wereld gestort heeft. God, zoals beschreven in Engel naast God, blijft zonder meer in de hemel. Alleen de engel van God komt naar de aarde, de engel náást God, welteverstaan. God komt dichtbij en toch staat Hij ten diepste overal buiten.

De Nieuwe Koers

Eenmaal op deze weg aangekomen zet Troost nog een paar stappen, zo blijkt uit het interview. Want als Jezus niet de Zoon van God is, wat kan dan nog de inhoud en waarde zijn van Zijn lijden en sterven? De Nieuwe Koers stelt de vraag:

De vrijzinnigheid is uw domein niet, zegt u zelf. Maar in uw verstaan van de Bijbel, zo blijkt uit meerdere passages in uw boek, laat u best veel ruimte voor de gedachte dat alle spreken over boven van beneden komt. Houdt u de Bijbel voor fictie?

Troost: ‘Mijn geding met Kuitert is: in hoeverre is ons geloof gestoeld op inbeelding? Ik ben daar niet uit. Al heel gauw begin je te stamelen, bijvoorbeeld als het gaat over de dood van Christus, omdat het verhaal wordt geschreven vanuit een oprechte geloofsovertuiging.

Je kunt ook zeggen: ‘ja, luister ’ ns, de kruisiging van Jezus was een doodgewone marteling, zoals er in die tijd aan de lopende band executies plaatsvonden.’ Het is het geloof dat er meer dan een doodnormale marteling in ziet. En ik vertik het om bij dit soort kwesties in de valkuil te trappen van ‘je moet kiezen voor het een of het ander.’

Toch probeert Troost afstand te nemen van dr. H.M. Kuitert. In dat verband spreekt hij van de ‘lege handjes’ van de theoloog, van wie de bekende uitspraak is: ‘Alle spreken over Boven komt van beneden.’ Maar of hij werkelijk anders denkt dan Kuitert wordt niet erg duidelijk, blijkens het vervolg van het interview.

Troost kijkt een paar seconden peinzend voor zich uit. ‘Het is tot op grote hoogte uiteindelijk ook allemaal kinderspel’, zegt hij dan. ‘Een beetje meer van dit of een beetje meer van dat. Die in de hemel woont, zal lachen. Echt, die zal lachen om al dit lollige, kinderachtige theologenspel. Wat zal Hem dat nou allemaal uitmaken? Van één ding ligt Hij wakker, denk ik, en dat is de vraag: is er liefde op aarde, helpen ze mekaar een beetje? Loopt mijn boek daar niet op uit? Ja, daar loopt het op uit. God is een vraag, een levensgrote vraag. Hij, Het, Zij – wat maakt het uit, ik ga er niet over kissebissen – vraagt ons liefde te scheppen en in vrede te leven. Dat is zijn vraag aan ons!’

Trouw

Een boek dat ook recent verscheen, snijdt een heel ander chapiter aan. Ik bedoel het nieuwe boek van Joachim Gauck. Hij was president van Duitsland (2012-2017) en is ooit begonnen als luthers predikant in de Oost-Duitse havenstad Rostock. Wikipedia vermeldt dat zijn vader de Siberische goelag overleefde. Zelf had Gauck te maken met het totalitaire regime van de DDR.

Hoe we ook tegen theologie aankijken: echte theologie wordt niet in een laboratorium bedreven maar in het stormcentrum van de maatschappelijke gebeurtenissen en discussies. Dat was in het voormalige Oost-Duitsland het geval. Gauck levert tot op heden daaraan zijn bijdrage, bijvoorbeeld in zijn nieuwe boek over tolerantie: Toleranz – einfach schwer (Tolerantie – gewoon moeilijk). Vandaar dat ik iets overneem uit een interview met Trouw.

Gauck: ‘Duitsland heeft een reëel probleem met rechts-extremisme, maar de Duitse democratie is sterk genoeg om zo’n partij te overleven. En als we doen alsof alle vormen van conservatisme een gevaar zijn voor de democratie, dan is dat heel gevaarlijk.

De verschillende kampen graven zich in, bestrijden elkaar in plaats van met elkaar in gesprek te gaan.’

Waarom kunnen Duitsers op dit gebied uw raad goed gebruiken?

‘ Ik denk dat mijn pleidooi niet alleen voor Duitsland is bedoeld. Het zou ook zinvol kunnen zijn voor de mensen in de Verenigde Staten. Om maar te zwijgen van Rusland. Er bestaat intussen een probleem met tolerantie in het algemeen. Dat is ook verklaarbaar. De bevolking wordt steeds meer geconfronteerd met onzekerheden en daaruit voortvloeiende angsten. Er is ook een gevoel van ontheemding ontstaan. Mensen kunnen het moeilijk bevatten dat ze ineens Europeaan zijn en geen Nederlander, Duitser of Pool meer. Daar komen de problemen van de globalisering nog bij en niet te vergeten de vluchtelingen. In zulke tijden zijn er grote groepen mensen die terugverlangen naar vroeger. Daarom ervaren we overal in Europa de opkomst van nationaal-populisme, doordrenkt van traditie. Ik dacht: het mag niet gebeuren dat het in Duitsland zo gaat als in de VS, waar de verschillende richtingen niet meer met elkaar praten.’

Heeft Duitsland meer problemen met rechts dan met links?

‘ Ja, en dat is een probleem. Want we zien in Europa dat de aanvallen op de liberale democratie in de geschiedenis ook van links kunnen komen. In 2013 bracht de Duitse minister De Maizière een bezoek aan de Humboldt-universiteit in Berlijn. Linkse studenten saboteerden zijn optreden, de leiding van de universiteit lukte het niet de situatie onder controle te krijgen en de democratisch gekozen minister moest na twee uur onverrichter zake weer vertrekken. De Duitse pers heeft daar in hooguit twee regels iets negatiefs over geschreven.

Als dat extreem-rechts was geweest, dan hadden de media over de hele wereld geschreven dat het fascisme weer in Duitsland is aangekomen. De mainstream is in Duitsland doordrongen van West-Duitse ervaringen en die zijn altijd mild geweest voor anti-democraten met een linkse signatuur. De gevolgen van de communistische dictatuur zijn nog niet in het collectieve geheugen van de Duitser aangeland. Dat wordt nog steeds bepaald door het trauma van de nazidictatuur.’

Drieluik

In Drieluik (orgaan van de protestantse gemeente Amersfoort) las ik het volgende verhaal van Holocaustoverlevende Elie Wiesel. Met het oog op de komende Israëlzondag geef ik het hierbij door.

Eén van de rechtvaardige mannen kwam naar Sodom, vastbesloten om z’n inwoners te redden van zonde en straf. Dag en nacht liep hij door de straten en over de markten, protesterend tegen gierigheid en diefstal, leugen en onverschilligheid.

In het begin luisterden de mensen en glimlachten ze ironisch. Daarna stopten ze met luisteren: hij amuseerde hen zelfs niet meer. De moordenaars gingen door met moorden en de wijzen hielden zich stil, alsof er geen rechtvaardige man in hun midden was.

Op een dag benaderde een kind, bewogen met de ongelukkige leraar, hem met deze woorden: Arme vreemdeling, u roept, u schreeuwt, ziet u niet dat het hopeloos is? Ja, dat zie ik, antwoordde de man. Maar waarom gaat u er dan mee door? Ik zal je vertellen waarom. In het begin dacht ik dat ik de mens kon veranderen. Vandaag weet ik dat ik dat niet kan.

Als ik vandaag nog steeds roep, is het om te voorkomen dat de mens uiteindelijk mij verandert.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen