Nieuwe gezichtspunten

Dr. B.T. Wallet doceert politieke en religieuze geschiedenis aan de Vrije Universiteit te Amsterdam en geschiedenis van het Jodendom en het Midden-Oosten aan de Universiteit van Amsterdam.

Helemaal vrijblijvend is het niet, deze vraag. De kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland formuleert het in het eerste artikel al gelijk heel nadrukkelijk als het gaat over haar eigen identiteit: ‘Als Christus-belijdende geloofsgemeenschap zoekt zij het gesprek met Israël inzake het verstaan van de Heilige Schrift, in het bijzonder betreffende de komst van het Koninkrijk van God.’ De Schrift is enerzijds wat kerk en synagoge verbindt, anderzijds ook precies het punt waarover het onderlinge gesprek gaat: hoe moeten wij de Schrift lezen?

Wie daarbij de Joodse gesprekspartner serieus wil nemen, kan niet om de Joodse bijbeluitleg heen. Los daarvan filosoferen over wat de Schrift betekent, is voor het jodendom onmogelijk. De uitleg van de Schrift vindt altijd plaats in verbondenheid met het voorgeslacht. Daarom is kennisname van de Joodse bijbeluitleg alleen al van belang om de Joodse gesprekspartner serieus te nemen, naar hem te luisteren en hem te verstaan op zijn eigen termen.

Erfenis van de Reformatie

Maar heeft de christelijke bijbellezer en -uitlegger er zelf ook baat bij? Biedt het hem of haar meer dan een begrip van wat de Joodse bijbellezer beweegt? Die vraag wordt niet voor het eerst gesteld. Met name tijdens de Reformatie wordt dit een groot discussiepunt.

In de zoektocht naar wat de authentieke versie van de Heilige Schrift was, greep het protestantisme terug achter de Latijnse Vulgaat en de Griekse Septuagint naar de Hebreeuwse Bijbel. Dat is de Bijbel waar de synagoge de eeuwen door mee had geleefd. Met de uitvinding van de boekdrukkunst wordt ook de Hebreeuwse Bijbel voor het eerst gedrukt. In 1517 gebeurde dat door Daniel Bomberg in Venetië in een uniek samenwerkingsproject van Joden en christenen. Deze bijbeleditie geeft niet alleen de Hebreeuwse tekst, maar er staan ook de voornaamste middeleeuwse Joodse commentaren in.

Op het moment dat de Reformatie kiest voor deze Hebreeuwse Bijbel, verandert niet alleen de canon – de zogenoemde deuterocanonieke of apocriefe boeken uit de Septuagint vallen eruit – maar komen ook de Joodse commentaren binnen handbereik. Delen van deze commentaren werden vervolgens ook nog eens in het Latijn vertaald. Zo kwam de Joodse exegese de christelijke wereld binnen.

Een deel van de reformatoren maakte daar dankbaar gebruik van. Zij waardeerden het nauwkeurige bijbellezen van de rabbijnen, sloten daarbij aan of gingen in hun eigen commentaren het debat met hen aan. Wie vertrouwd is met de bijbelcommentaren van Calvijn of Bucer, ziet dat regelmatig gebeuren.

Bedreiging

Luther ging de christelijke aandacht voor de Joodse uitleg steeds meer als een grote bedreiging zien. Hoewel hij er in zijn jonge jaren als reformator ook kennis van had genomen, publiceerde de oude Luther zelfs een heel geschrift tegen christenen die Joodse bijbelcommentaren gebruikten. Luthers uitlegprincipe bij het Oude Testament was eenduidig: het ging erom die te lezen vanuit het gezichtspunt ‘was Christum treibet’. Heel het Oude Testament spreekt over de Christus. De Joodse uitleg wilde dat niet zo, zo stelde Luther, en kon daarom onmogelijk goed zijn. Integendeel, het zou juist christenen afleiden van de juiste lezing van de Schrift.

Calvijn en, meer in het algemeen de gereformeerde theologen, dachten daar genuanceerder over. Bij hen zijn, zij het op papier, de aanzetten te vinden voor wat de kerkorde najaagt met het gesprek over het verstaan van de Schrift.

Dat bleek ook duidelijk bij de protestantse bijbelvertalingen die gemaakt werden. Zo is uit onderzoek gebleken dat de kanttekeningen bij de Statenvertaling in hoge mate teruggaan op exegetische opmerkingen gemaakt door de Joodse middeleeuwse bijbelcommentatoren. Bij de vertaalarbeid lag niet alleen de Hebreeuwse bijbeltekst op tafel, maar ook het commentaar van de rabbijnen.

Joodse lessen

Wat kan een christelijke bijbellezer van Joodse bijbeluitleg leren?

1. Zorgvuldig luisteren

Ten eerste, heel zorgvuldig naar de bijbeltekst luisteren. Welke woorden worden gebruikt, wat betekenen die precies? Waar worden deze woorden elders in de Bijbel gebruikt en in hoeverre kunnen de teksten ons helpen bij onze uitleg? Maar ook: wat staat er niet, wat ontbreekt in de tekst?

De rabbijnen plaatsen bijzonder scherpe en vaak onverwachte vragen bij de bijbeltekst

De rabbijnen onderscheiden zich door bijzonder scherpe en vaak onverwachte vragen bij de bijbeltekst te plaatsen, vragen die een christelijke exegeet gemakkelijk laat liggen. Waarom staat er in Psalm 92:2 dat we in de morgen (enkelvoud) Gods goedertierenheid verkondigen en Zijn trouw in de nachten (meervoud)? In de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) is dit zelfs helemaal weggevallen. Voor de rabbijnen is dit een belangrijke sleutel, omdat het verwijst naar het karakter van de sjabbat: het begint ’s avonds, heeft één ochtend, en eindigt vervolgens weer ’s avonds. Een goed vertrekpunt om je deze manier van vragen eigen te maken, zijn de lijsten met vragen die de vijftiende-eeuwse commentator Isaac Abarbanel steeds aan het begin van een hoofdstuk plaatst.

2. Binnenbijbelse verbanden zien

Ten tweede is de bijbelse intertekstualiteit van groot belang. Terwijl in het moderne, kritische bijbelonderzoek veel uitleggers wat schuw zijn geworden om binnenbijbelse verbanden aan te wijzen, gebeurt dat in het Joodse bijbelonderzoek volop. Hoezeer de historische benadering haar eigen waarde en betekenis heeft, deze meer filologische én tegelijkertijd theologische wijze van Schriftstudie levert veel inzichten op. Zeker voor een protestant die gelooft in de eenheid van de Schriften liggen hier tal van raakvlakken.

3. Andere thema’s opmerken

Ten derde, de Joodse bijbeluitleg heeft vaak een heel andere thematische focus. Ruwweg gezegd zou je kunnen stellen dat christenen in het Oude Testament vooral de historische en profetische teksten lezen met grote nadruk op de ontwikkeling van de heilsgeschiedenis en de messiaanse profetieën. Wat daardoor links blijft liggen, vormt echter voor Joden het centrale gedeelte van de Hebreeuwse Bijbel: de halacha, de ethisch-juridische gedeelten. In de wetten, regels en gebruiken geeft God immers concrete aanwijzingen aan Zijn volk hoe het moet leven. De Joodse bijbeluitleg is sterk op de halacha gericht en kan daardoor de ogen van christenen openen voor bijbelgedeelten waarbij vaak snel wordt doorgebladerd of die thuis aan tafel helemaal niet gelezen worden. Ook dat maakt echter deel uit van de ene Schrift.

4. Aanvullende nieuwe inzichten ontdekken

Ten vierde combineert de Joodse bijbeluitleg een diepe verbondenheid met de traditie en de gemeenschap, met een grote openheid naar de huidige lezer. Hij of zij wordt uitgedaagd om zelf over de tekst van de Schrift na te denken, in gesprek te gaan met alle grote uitleggers. Nieuwe inzichten die daarbij ontdekt worden, staan niet haaks op eerdere, maar zijn aanvullend. Met elkaar geven ze de rijkdom weer van de Tora.

Uiteraard is die uitleg wel genormeerd: niemand kan of mag iets beweren wat haaks staat op de tekst van de Tora zelf. Wie dat doet, wordt een ‘valse profeet,’ iemand die put uit een andere openbaring dan die van God op de Sinaï.

Dialoog

De christelijke bijbellezer die aan de slag gaat met Joodse bijbeluitleg zal geduld nodig hebben. Het kost tijd om de hermeneutische principes van de rabbijnen te begrijpen, de aard van het vragenstellen en de manier van argumenteren je eigen te maken. Maar voor wie die moeite neemt, zal een wereld opengaan, waarbij gedeelten van de Schrift die anders gesloten bleven, plotseling gaan spreken.

Uiteraard zal er ook dialoog ontstaan: niet alles in deze commentaren zal iedereen overtuigen, soms lopen Joodse en christelijke verklaringen sterk uiteen. Ook in de commentaren van Calvijn, bijvoorbeeld op de Psalmen, zien we dit gebeuren: dan ontstaat er bij een geopende Bijbel een gesprek tussen beide tradities over hoe de Schrift zelf gelezen wil worden. Zo’n gesprek kan alleen maar een verrijking zijn voor beide gesprekspartners.

Toegankelijk commentaar

Veel Joodse bijbelcommentaren zijn in het Hebreeuws geschreven, met veel afkortingen en technische terminologie. Wie op een toegankelijke en grondige manier vertrouwd wil raken met de Joodse bijbeluitleg, kan gebruikmaken van een bijzondere serie: The Commentator’s Bible, geredigeerd door Michael Carasik (Jewish Publication Society). Dit is een Engelse vertaling en bewerking van de voornaamste grote Joodse bijbelcommentatoren, mét de vragen van Abarbanel erbij. Inmiddels zijn delen over alle boeken van de Tora verschenen.

Verklarende woordenlijst

Apocrief/deuterocanoniek: boeken die vroeger in de Bijbel stonden, maar niet het gezaghebbende en betrouwbare Woord van God zijn

Canon: alle goddelijk geïnspireerde en gezaghebbende bijbelboeken. De inhoud is als een regel van geloof en leven erkend

Exegese: tekstuitleg

Filologisch: taalkundig

Halacha: de Joodse religieuze wet. De halacha vormt een reeks leefregels die is gebaseerd op het normatieve deel van de Tora en de toelichting daarop. De naam is afgeleid van het woord halach (gaan) – het pad dat bewandeld dient te worden

Hermeneutisch: afgeleid van hermeneutiek: regels om de Bijbel uit te leggen

Septuagint: Griekse vertaling van het Oude Testament

Tora: de eerste vijf boeken van de Hebreeuwse Bijbel

Vulgaat: Latijnse vertaling van de Bijbel

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen