Boek besprekingen

Sabine Hiebsch

Luther voor leken. Reformator in een veranderende wereld.

Uitg. de Vuurbaak, Amersfoort; 135 blz.; € 12,50.

Het boekje Luther voor leken. Reformator in een veranderende wereld doet precies wat de titel belooft: een beknopte, toegankelijke en informatieve kennismaking met de man die de aanzet tot de Reformatie gaf. Dat is de auteur, Sabine Hiebsch, wel toevertrouwd. Opgegroeid in Duitsland, studeerde zij aan verschillende gerenommeerde universiteiten in Duitsland, Frankrijk, de Verenigde Staten én in Nederland waar zij onder leiding van de bekende Lutherkenner Boendermaker promoveerde. Sinds vorig jaar bekleedt zij de Kooiman-Boendermaker Leerstoel in Kampen, ingesteld voor de studie van ‘Luther en de geschiedenis van het (Nederlandse) lutheranisme’. Met dit boekje wil zij haar kennis delen met een breed publiek – een al op zichzelf prijzenswaardig streven.

Het knappe van dit boekje is dat Hiebsch in een kort bestek allerlei aspecten de revue laat passeren en zo Luther van verschillende kanten weet te belichten. Zo tekent zij zijn achtergrond, zijn leven, zijn geestelijke ontwikkeling en de verschillende invloeden die daarbij een rol speelden. Zij laat zien dat het Luther eerst en vooral ging om het verstaan van Gods Woord, om ‘het binnenste van de graankorrel, het merg van het been’ – alles wat daaraan niet dienstbaar was, of dat verstaan in de weg stond, kon rekenen op een scherpe afwijzing. Want het was dit Woord dat hem de ogen opende voor het Evangelie: de toerekening van Christus’ gerechtigheid dat wij in geloof mogen ontvangen – het kernleerstuk dat Luther tot ‘zijn’ Reformatie bracht. Aandacht besteedt Hiebsch aan verschillende belangrijke werken, zoals de Heidelbergse disputatie en Over de vrijheid van een christenmens, die zij situeert en bespreekt. Ook tekent zij het netwerk van mensen rondom Luther – zonder hun hulp was zijn beweging nooit van de grond gekomen; collega’s die zijn ideeën verder uitwerkten, maar ook de boekdrukkers die een cruciale rol speelden omdat zij het mogelijk maakten dat zijn geschriften in korte tijd onder een groot publiek werden verspreid. Op een mooie wijze portretteert zij Luthers vrouw Katharina van Bora, zijn steun en toeverlaat.

Hiebsch geeft ook aandacht aan verschillende controverses waarin Luther verwikkeld raakte – de Boerenoorlog, de avondmaalsstrijd. Zij gaat ook tamelijk uitgebreid in op Luther en de Joden, een zwarte bladzijde die zij op zorgvuldige, eerlijke en genuanceerde wijze beschrijft. Interessant om te lezen is hoe het lutheranisme heeft doorgewerkt in Denemarken, Noorwegen en Zweden, gebieden die grotendeels buiten ons blikveld liggen; ten onrechte, want het lutherse gedachtegoed heeft daar een boeiende kerkcultuur en intrigerende theologie opgeleverd. Hiebsch besluit haar boekje met een aantal verwijzingen naar literatuur over Luther, voor wie zich verder wil verdiepen.

Graag had ik naast deze verwijzingen over Luther ook een aantal verwijzingen naar Luther willen zien. Zoals bijvoorbeeld de prachtige Luther Verzameld, twee kloeke banden waarin onder redactie van Herman Selderhuis heel wat van Luthers geschriften, opnieuw vertaald en van een inleiding voorzien, zijn uitgegeven. Want dat is toch het allermooiste: Luther zelf lezen en zo Luther zelf horen spreken en hem leren kennen. Hoewel ik het zeker niet groter maken wil dan het is, stip ik dit aan, omdat in het boekje van Hiebsch Luther toch wat op afstand blijft: zijn diepe geestelijke crisis, zijn evangelische bevrijding – onvergetelijk verwoord in het voorwoord van zijn commentaar op de Romeinenbrief – maar ook zijn ronduit onhebbelijke kant, zoals in zijn opstelling in het gesprek met Zwingli.

Dit boekje is een echte aanrader voor wie kennis met Luther wil maken. En daarmee levert het hopelijk ook een aanzet om de betekenis van Luther in onze tijd, een tijd van opnieuw allerlei ingrijpende en ronduit dramatische veranderingen, te doordenken.

B.A. Belder, Brakel

Stephen Westerholm

Rechtvaardigmaking, Heroverweging van Paulus’ visie. Uitg. Groen, Heerenveen; 120 blz.; € 12,95.

De laatste decennia is door bepaalde bijbelwetenschappers gesteld dat Paulus te veel door de bril van Luther is gelezen. Luther ontdekte dat hij Gods gerechtigheid niet kon verdienen, maar dat die hem door God uit genade werd toegerekend. Luther herkende dit bij de apostel Paulus. De ‘nieuwe visie’ op Paulus vraagt zich af of dit wel de intentie van Paulus was. Gaat het Paulus niet om de vraag hoe heidenen deel uit kunnen maken van Gods volk?

Inmiddels wordt in het gesprek de nieuwe visie gecombineerd met de klassieke visie. De rechtvaardigingsleer heeft immers zowel een soteriologische kant (hoe sta ik als mens recht voor God?) als een ecclesiologische kant (niet via de ‘identity markers’ van het jodendom worden heidenen Gods volk, maar door geloof alleen). Stephen Westerholm, emeritus professor Vroeg Christendom aan de Universiteit van Hamilton in Canada, erkent in dit boekje het gelijk van de nieuwe visie als het gaat om de achtergrond van Paulus’ spreken over rechtvaardiging: dat gebeurt vaak in de context van zijn strijd tegen hen die vonden dat de heidenen zich aan Joodse gebruiken moesten houden (sabbatsviering, besnijdenis, voedselwetten).

Het blijft echter een discussiepunt waar de diepste intenties van Paulus lagen. Dat is belangrijk voor geloof en prediking vandaag de dag. Is de vraag hoe een mens in het reine komt met God iets van alle tijden? Komt die vraag altijd bovendrijven? In hoofdstuk 3 gaat Westerholm in op de visies van Augustinus, Luther en Calvijn – het zou boeiend zijn hun mensvisies te vergelijken met die van bijvoorbeeld Rutger Bregman (auteur van De meeste mensen deugen). Of reikt de Bijbel zelf ons deze vraag aan?

Stephen Westerholm verdedigt dat de Lutherse interpretatie recht doet aan Paulus zelf en dus uit de Bijbel opkomt. ‘Westerholm toont aan dat het ‘klassieke perspectief’ nog steeds overtuigende papieren heeft. En aangezien Luthers vraag hoe een schuldig mens in het reine komt met God nog steeds even waar en fundamenteel is als in de 16de eeuw, is de betekenis van dit boekje evident.’ Zo schrijft collega M. Klaassen in het voorwoord.

De belangrijkste argumenten voor Westerholm zijn:

1. Er moet een belang zijn geweest voor heidenen om zich bij ‘het volk van God’ aan te sluiten. Dat was de prediking van God, Die komt oordelen (1 Thess. 1:10; 5:3)? Hoe krijg ik een genadige God? Wellicht een vraag van nu, zeker een vraag in die tijd.

2. Het punt van de rechtvaardiging is een verdieping in het betoog van Paulus. ‘Wie stelt dat de Paulus van Galaten zich druk maakt over de vraag hoe heidenen kunnen worden opgenomen in het volk van God, terwijl hij geen oog heeft voor zijn (nog fundamentelere) zorg met betrekking tot het dilemma waar alle mensen, die God rekenschap verschuldigd zijn, mee geconfronteerd worden, lijdt aan een bijzonder moderne bijziendheid’ (blz. 33).

3. Westerholm laat met name in hoofdstuk 4 zien dat vanuit het geheel van de Bijbel, met name het Oude Testament, specifiek Psalmen en Spreuken, het begrip rechtvaardiging niet Westerholm levert een interessante exegetische bijdrage, maar maakt vooral duidelijk wat er in de exegetische discussie op het spel staat.

B.E. Weerd, Papendrecht

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen