Een compromis-denker

Dr. C.A. van der Sluijs uit Veenendaal is emeritus predikant.

Dat Zwingli een reformator van de tweede garnituur was, zou niet bij de werkelijkheid passen. Vandaar dit helder geschreven boek en wel in het jaar dat het 500 jaar geleden is dat Huldrych Zwingli zijn reformerend werk in Zürich begon.

Zwingli zou een eigen boeiende weg zijn gegaan, waarbij ook de sociale dimensie van de Reformatie aan het licht komt.

Samenlevingsvorm

Een en ander heeft van doen met de toenmalige conceptie van het corpus christianum (hechte eenheid van kerk, staat en maatschappij) als de ideale samenlevingsvorm. Gebleken is echter dat dit een dubieus denkpatroon is geweest. Vele conflicten tussen kerk en staat zijn hiertoe te herleiden. Het vertroebelde de vele godsdienstgesprekken, die in dit boek de revue passeren. Dit komt scherp aan het licht in het leven van de patriot Zwingli. De theocratie zou gemakkelijk verworden tot een bibliocratie. Een bijbelse levensvisie werd vaak gemakkelijk vermengd met aardse en al te aardse machtsmotieven. Het kostte Zwingli ten slotte letterlijk zijn leven in de veldslag bij Kappel in 1531.

Humanistisch

Zwingli werd hierin niet weinig geïnspireerd door Erasmus, de prins van de humanisten. Klassieke literaire werken, naast de vroege kerkvaders, zetten Zwingli diepgaand aan het denken. Vervolgens begon hij de werken van Augustinus steeds meer te waarderen, waardoor hij, evenals de andere reformatoren na hem, tot een herontdekking van de bijbelse genadeleer kwam.

Toch ging Zwingli uiteindelijk zijn eigen weg, los van Erasmus. Geen enkele filosofie of traditie mocht de Bijbel uitleggen, want de Schriften leggen zichzelf uit – sola Scripura. De doorbraak naar de Reformatie in Zürich duurde vier jaar.

Dat er ook een weg liep van het geloof in Christus naar het pacifisme, was voor Zwingli op den duur zonneklaar. Christus was de grote leermeester van de volken. Het is bij weinigen bekend dat Zwingli zich ook sterk uitsprak over de opvoeding. En hij deed dit als eerste van de reformatoren. Later zou de thematiek rond kinderdoop en volwassendoop een diepgaande beroering tot stand brengen, die ging werken als een katalysator. De vele godsdienstgesprekken, georganiseerd door het stadsbestuur, getuigden van niet weinig fanatisme en biblicisme.

Avondmaalsleer

Daarnaast stelde Zwingli – tegenover de roomse transsubstantiatiegedachte in de eucharistie – dat de gelovige eet en drinkt en dus niet offert, maar hij herdenkt het offer van Christus. Dit zou enigszins afwijken van Calvijns avondmaalsleer, die Christus door het geloof tegenwoordig achtte, en heel sterk van Luther, voor wie Christus lichamelijk aanwezig was in brood en wijn (consubstantiatie). In de godsdienstgesprekken tussen Luther en Zwingli bleek dat ook de reformatoren niets kleinmenselijks vreemd was. Luther hield vast aan de letterlijke betekenis van de instellingswoorden. Hij voegde Zwingli toe: ‘Als God mij zou gebieden mest te eten, zou ik dat doen...’. Bucer kreeg in dit verband de opmerking van Luther te verwerken: ‘Gij hebt een andere geest dan wij.’ Iets dergelijks had Luther ook Zwingli toegevoegd. Een opmerking die lang nageklonken heeft in de geschiedenis.

Dit boek geeft een positief beeld van Zwingli.

Veldman leverde een knap werk, volgens prof. dr. Herman Selderhuis in zijn Woord vooraf. En met Selderhuis waardeer ik het dat uitgeverij Brevier het lef had een dergelijk boek op de markt te brengen, anders was dit boek – een goed verzorgde, gebonden uitgave – er niet geweest. Dat neemt niet weg dat er wel enkele kritische kanttekeningen zijn te maken bij dit positieve Zwinglibeeld.

Onafhankelijk

Zwingli theologiseerde en opereerde onafhankelijk van Luther. Het ‘sola Scriptura’ kreeg bij hem een grotere reikwijdte dan bij wie ook in de begintijd van de Reformatie. Zwingli had grote aandacht voor de exegese. In zijn prediking legde hij een bijbelboek tekst voort tekst uit. ‘Wat zegt de Schrift’ is voor hem de eerste en allesbeslissende vraag. Want God heeft het voor het zeggen en niet de mens, ook niet de vrome mens.

N.a.v. Harm Veldman, ‘Huldrich Zwingli, Reformator’, uitg. Brevier, Kampen; 224 blz.; €19,99.

Een van zijn grondmotieven was dat we God werkelijk Gód moeten laten zijn. En daarom gaat het voor alles om de rechte kennis van God. Ondertussen moeten we God en Zijn genade leren kennen en tegelijk het gebod van God blijven verkondigen. Ook de verdienste van ons werk mag niet helemaal worden geloochend, want anders zouden de aansporingen tot een goed leven geen zin hebben. Geen wonder dat Luther zei: ‘U hebt een andere geest dan wij.’ De Duitse reformator van het eerste uur keerde zich tegen het compromis-denken van de Zwitserse reformator.

Eigenzinnig en vrijzinnig

Ik vraag me af of Zwingli niet te lang leerling is gebleven van de grote humanist Erasmus. Als een echte scholasticus behandelt hij thetisch en antithetisch de ‘evangelische’ geloofsleer. Zijn opvatting van het heilig avondmaal is meer symbolisch, hij verstond daarin geen daadwerkelijke tegenwoordigheid van Christus. Bang als hij was voor radicalisme, bleek hij ook zeer politiek geëngageerd te zijn. Zijn persoonlijke betrokkenheid kostte hem zijn leven in de slag bij Kappel op 11 oktober 1531. De Zwitserse reformator was vooral een groot patriot. Hij streed voor volk en vaderland, theologisch en militair. Zo verstond hij het Europese christendom dat door Karel de Grote was gesticht. Daarom bleef Zwingli tegenover Luther zelfstandig, hoezeer hij hem ook respecteerde.

Was Zwingli niet in staat om wet en evangelie gelovig en spanningsvol met en in elkaar te vervlechten? Kwam het daardoor dat een nuchter wettisch denken, dat het dynamische en bevlogene van Luther mist, soms de overhand kreeg?

Mogelijk zijn hier de kiemen gelegd van de latere vrijzinnigheid, ook van de vrijzinnigheid in de huidige rechtzinnigheid. Een al te rationele benadering van het kennen van God mist ten diepste de dimensie van de wonderlijke werking én nabijheid van de Geest.

Doop, wederdoop en kinderdoop

De gereformeerde reformatie werd al vrij snel tegengewerkt door de wederdopers, die vonden dat de Reformatie niet ver genoeg was gegaan, met name ten aanzien van het sacrament van de heilige doop. Zij werden door Zwingli weerlegd. Deze weerlegging is samengevat in zijn boek Doop, wederdoop en kinderdoop (vertaald door Harry Roth, uitg. Brevier).

Het gaat in dit geschrift om een authentieke protestantse brontekst, geschreven door Zwingli in 1525. Bij het lezen ontdek je dat het in feite gaat om herhalingen van oude standpunten uit de geschiedenis van de kerk.

Zwingli zag zich als eerste reformator genoodzaakt een antwoord te vinden op het verschijnsel van de wederdopers. Hij meent dat er achter de gehuichelde ootmoed van de ‘dopers’ een verkeerde geest schuilt.

Zwingli richt zijn geschrift tot de overheid van de stad Sankt Gallen. Het boekje handelt dan over de doop, over het begin of de instelling van de doop, over de wederdoop en over de kinderdoop.

Voor Zwingli is de doop in de plaats gekomen van de besnijdenis. Hij benadrukt sterk de eenheid van het verbond in Oude en Nieuwe Testament. Volgens Zwingli is de doop niet ingesteld in Mattheüs 28. Hier dwaalden de kerkvaders, meent Zwingli. Hij noemt wederdopers ‘dooploochenaars’, die aan de waterdoop te veel betekenis toekennen. Voor Zwingli is de doop vooral een ‘merk- en veldteken’. Met Augustinus vindt hij dat de kinderdoop begonnen is in de tijd van Christus en de apostelen. Al met al noemt en behandelt Zwingli behartigenswaardige zaken, ook voor en in onze tijd.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen