Werkers van het laatste uur

Ds. D.M.van de Linde uit Rotterdam is emeritus predikant.

Over twee weken deel drie in deze serie, over het schilderij ‘Timotheüs en Loïs’.

Beperk je je tot de thema’s uit het openbare optreden van Jezus die Rembrandt zowel schilderde als etste, dan wordt het aantal nog kleiner, aldus kunsthistoricus Gary Schwartz. De thema’s uit het optreden van Jezus, waaraan de kunstenaar zowel etsend als schilderend aandacht schonk, zijn onder meer de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan en de parabel van de verloren zoon.

Ook de gelijkenis van de werkers van het laatste uur (Matt.20:1-16) werd door de kunstenaar zowel geëtst als geschilderd.

Rommelig

Vanaf de zijkant gunt Rembrandt ons een blik in de kamer van de heer van de wijngaard. Je kunt de ruimte, die sterk lijkt op het kantoor van een Amsterdamse koopman, behalve als groots en van welvaart getuigend, ook als rommelig betitelen. Links zien we een grote stapel boeken en formulieren. De lamp die de kamer moet verlichten, is bevestigd aan een katrol. Een soort aktetas hangt over een kandelaar. Zou die tas, nodig om formulieren mee te nemen voor onderweg, duiden op het meerdere keren naar de arbeidsmarkt gaan door de landeigenaar? Nu is deze weer aan de kandelaar gehangen, ten teken dat de dag voorbij is. Ook de mand aan de voeten van de werkers duidt daarop.

Hard gewerkt

De voor je gevoel rommelige wijze waarop de ruimte is ingericht, kan er ook en vooral op wijzen dat hier hard gewerkt wordt. De landeigenaar is allerminst iemand die het wat kalm aandoet. Hij staat en gaat met alles wat in hem is voor zijn wijngaard, maar vooral voor zijn mensen. Niet alleen hij, ook zijn naasten, zijn echtgenote in dit geval, dragen hun steentje bij. Zij zit gebogen over een opengeslagen boek en kijkt met volle aandacht. Ze bevindt zich vlak bij het raam, waar het schemerlicht door naar binnen valt. Het is immers aan het eind van de dag en de zon is aan het ondergaan.

Bij de heer van de wijngaard, rijk uitgedost met een hoofddeksel op, vervoegen zich twee werkers. De één houdt zijn hoofddeksel op, de ander neemt het uit respect voor zijn heer af. Met zijn andere hand wijst hij op een groep achter hem. Daar bevinden zich mensen, helemaal aan de rechterkant, die bezig zijn vaten weg te rollen. Vlak achter de twee werkers lijkt een groepje mensen te delibereren over hetgeen ze ontvangen hebben.

De twee die zich bij hun heer vervoegen, behoren onmiskenbaar tot de werkers van het eerste uur. Hun verontwaardiging is groot. Ze nemen het op voor degenen die zich de hele dag in het zweet hebben gewerkt. Deze arbeiders staan direct achter hen. Rechts, in het licht, zijn werkers nog doende, terwijl hun werktijd er al op zit. Doen de laatsten dit puur uit liefde voor hun heer, zonder dat dit hen nog iets oplevert? Het loon is immers uitbetaald.

De heer van de wijngaard wekt een ontspannen, bijna verbaasde indruk. Zijn blik is vriendelijk. Met zijn linkerhand probeert hij het ongenoegen van de twee knechten die bij hem staan, tot bedaren te brengen en met zijn rechterhand wijst hij op zijn borst en daarmee op zichzelf. Het is een uiting van zijn volledige vrijheid om te doen met hetgeen van hem is zoals hem goeddunkt.

Onterecht

In de uitleg van deze gelijkenis wordt, mijns inziens ten onrechte, het ongenoegen van de werkers van het eerste uur vaak als laakbaar neergezet. Bogend op hun prestaties zouden ze de anderen het licht in de ogen niet gunnen. Met deze uitleg wordt aan de inspanning die de werkers van het eerste uur zich hebben getroost, geen recht gedaan. Ze hebben de hitte van de dag doorstaan. Wie (zoals sommige exegeten, naar mijn mening terecht) in de werkers van het eerste uur Israël ziet, mag zeggen dat het een groot voorrecht is om te behoren tot degenen aan wie de Heere Zich al vroeg in de geschiedenis verbonden heeft.

Niettemin is uitverkoren zijn geen ongestoord verhaal. Dat heeft de geschiedenis van de werkers van het eerste uur in gruwelijke mate aangetoond. De werkers van het laatste uur zeggen, in de gelijkenis, niets. Ze beseffen dat waar het leven met God je echt iets kost, het misplaatst is om laatdunkend te reageren op de uiting van de werkers van het eerste uur. De werkers van het eerste uur afschilderen als mensen die kleinzielig anderen de genade niet gunnen, is beslist onterecht. Als het leven met God jou niets kost, kun je makkelijk gunnend zijn. Waar het je op vervolging komt te staan, op het verliezen van je leven of dat van je meest geliefden, wordt het een volkomen ander verhaal.

Vruchteloos

De werkers van het laatste uur beschouwen als mensen die frank en vrij door het leven gingen en op een koopje het Koninkrijk van God binnengaan, berust evenwel ook een misverstand. De hele dag hebben zij vruchteloos doorgebracht. Paulus omschrijft zo het leven van de heidenen. Niemand was in hen geïnteresseerd. Ook dat is bepaald niet iets om vrolijk van te worden. Het is de heer van de wijngaard erom te doen dat zowel de werkers van het eerste als van het laatste uur hemzelf belangrijker vinden dan wat het het hem dienen henzelf oplevert. Zou daarom het licht vallen op de werkers rechts, omdat ze nog doorwerken nadat ze hun loon ontvangen hebben? Dat de werkers van het laatste uur niet veel opleveren voor de oogst, is voor de landeigenaar niet van belang. Hij heeft hun heil op het oog.

Welgezind?

Het is Rembrandt niet ontgaan dat het in de werkers van het eerste en laatste uur om Israël en de volken gaat. Het is de vraag of de Hollandse meester gezien moet worden als iemand die de Joden welgezind was. Daar is discussie over. De allegorie op het schilderij kan daarin veelzeggend zijn. Onder de twee woedende werkers van het eerste uur verscheurt een kat meedogenloos haar prooi. Ze gunt het andere dier het leven niet. Onder de werkers van het laatste uur kijkt een hond, bijna wat superieur, naar het gedrag van de kat. De hond staat bij Rembrandt voor trouw en edelmoedigheid. Het doet een oordeel vermoeden van christenen over Joden.

In de gelijkenis vestigt Jezus vooral de aandacht op de heer van de wijngaard, die de liefhebbende in vrijheid is en gelukkig is voor Israël en de volken, die bij zichzelf te rade gaat: hem mag het heil van mensen alles kosten. Het verbaasde, ontspannen gelaat en vooral de rechterhand op zijn borst blijven me dan ook fascineren.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen