Globaal bekeken

Dr. Pieter A. Siebesma schreef een boeiend boek over Messiasbelijdende Joden door de eeuwen heen (Den Hertog, Houten). Een fragment over Zaltbommel (in de negentiende eeuw):

Buiten de grote steden waren er maar weinig Joden die christen werden. In Overijssel zijn uit de negentiende eeuw slechts enkele voorbeelden bekend. Een zekere David Slager deed in Leiden openbare geloofsbelijdenis in de christelijke gereformeerde kerk, en niet in Kampen, zijn geboorteplaats, om daar geen ergernis te wekken. Andere Joodse gelovigen kennen we vooral vanuit de bekeringsgeschiedenissen die ze hebben nagelaten, zoals die van Abraham Hijmans (1818-1894) uit Klaaswaal en Sara Ephraïm Diamant (1792-1882) uit Tiel.

In Joods Amsterdam deed een Jiddisch spreekwoord de ronde: ‘In Zaltbommel ist es ein rommel und in Tiel iest es auch niecht viel.’ Dit spreekwoord verwees naar de bekeringen in deze plaatsen. In Tiel bekeerde in 1719 een zoon van Mozes Ephraïm, houder van de Tielse bank van lening, zich tot het christelijke geloof. Hij nam de naam Lambert Tylanus aan en van hem stamt de familie Tilanus af die vooral bekend is geworden door hun positie in een van de voorlopers van het CDA, de Christelijke Historische Unie. In dezelfde tijd werd ook Joseph, de zoon van de rituele slachter Hompesch Bachra, Nederlands-hervormd en trouwde met zijn niet-Joodse buurmeisje.

Maar Zaltbommel is (voorzover mij bekend) de enige plaats waar een relatif grote groep Joden christen werd. In 1826 verlieten drie gezinnen, meer dan twintig personen, de Joodse gemeente van Zaltbommel die toen ruim tweehonderd leden telde en werden Nederlands-hervormd. Het ging om het gezin Van Leeuwen en de twee gezinnen Philips. Benjamin en Lea Philips hadden zes kinderen. Een zoon Lion werd de grondlegger van de bekende gelijknamige gloeilampenfabriek in Eindhoven. Via moeders kant was Karl Marx (ook gedoopt) familie van hen en hij heeft een tijd in Zaltbommel doorgebracht bij zijn verwanten.

De hervormde gemeente van Stavenisse bestaat vierhonderd jaar. Albert J. Zwerus stelde een gedenkboek samen onder de titel Hij blijft getrouw.

Momenten uit vier eeuwen hervormd Stavenisse. Na 1953 dienden veertien predikanten de gemeente, allen nog in leven. Ds. D. Heikoop (1966-1971) schrijft onder andere:

• Wij zijn dankbaar voor alle vriendelijkheid, maar er waren twee zaken waar we het moeilijk mee hadden. De lijdelijkheid. Je kunt niets en alles moet je gegeven worden. Dit in tegenspraak met de Gereformeerde belijdenis dat er een bevel van geloof en bekering tot ons komt. Daarmee samenhangend was er een enorme Avondmaalsmijding. Ik had de eerste keer vierentwintig belijdeniscatechisanten. In de week voor het Avondmaal ben ik ze nog eens persoonlijk gaan uitnodigen. Er kwam er niet een. Van de zes kerkenraadsleden ging er een aan (hij was van gereformeerde huize uit Poortvliet). Aan de tafel zaten bijna geen geboren Stavenissenaren.

We konden daar geen andere verklaring voor vinden dan de verstikkende invloed van de grote Oud Gereformeerde Gemeente. In onze kerk is dit nooit gepredikt. In onze tijd werd ds. Van Prooijen tot predikant van de Oud Gereformeerden bevestigd. In de week daarop hebben wij hem uitgenodigd om te komen kennismaken. Hij en zijn vrouw zijn geweest. Dat werd hem door zijn gemeente zeer kwalijk genomen. Toen onze dochter geboren werd, stuurde hij een felicitatie, een brief met sokjes. Dat tekent de onderlinge verhoudingen.

• A.J. Zwerus over de begintijd:

Het sacrament van het Heilig Avondmaal werd vier keer per jaar bediend, onder meer op Eerste Paasdag en Eerste Kerstdag. Meerdere malen kunnen we lezen: ‘Het Avontmael des Heeren is gehouden geweest. Alle de lidmaten hebben gecommuniceert…’ Deelnemen aan het Heilig Avondmaal was dus gewoon. Sterker, niet deelnemen was ongewoon en werd gevolgd door een vermaning om niet van de tafel af te blijven! Altijd werd Censura Morum gehouden. Tot december 1618 na de viering, daarna twee à drie weken er voor.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen