Hanna of Loïs?

Ds. D.M.van de Linde uit Rotterdam is emeritus predikant.

Op dit schilderij is sprake van het clair-obscur (licht-donkercontrast), dat Rembrandt vaak toepast en waar hij beroemd om is. Hij zou dit afgekeken hebben van de Italiaanse schilder Caravaggio. Hoewel Rembrandt nooit in Italië is geweest, kende hij het werk van Italiaanse meesters, omdat anderen dit meebrachten.

Bij Caravaggio is het licht en donker evenwel scherper aangezet, het contrast sterker. Bij Rembrandt zijn de contrasten zachter en krijgt het geheel een meer meditatief karakter.

Een grootmoeder

Over welke historieschildering, waaronder bijbelse voorstellingen vallen, het hier gaat, lopen de meningen uiteen. Een aantal kunsthistorici is van mening dat de Hollandse meester verbeeld heeft wat in 2 Timotheüs 1:5 beschreven staat. Paulus schrijft daar aan zijn jonge medewerker en broeder Timotheüs: ‘Daarbij herinner ik mij het ongeveinsde geloof dat in u is en dat eerst gewoond heeft in uw grootmoeder Loïs en in uw moeder Eunice. En ik ben ervan overtuigd dat het ook in u woont.’

Een andere afbeelding van Rembrandt uit hetzelfde jaar en met hetzelfde thema vertoont overeenkomsten met bovenstaand schilderij. Op beide afbeeldingen is de oude vrouw afgebeeld met een zwarte sluier en in een rood gewaad en is het kind in het groen gekleed. Op dat andere schilderij, waarvan overigens ook geen opschrift bekend is, houdt het kind de Bijbel vast. Op dit werk heeft de vrouw de Bijbel in handen. Op zichzelf is er veel te zeggen voor de interpretatie dat het om Loïs en Timotheüs gaat. Vooral omdat de vrouw als iemand op hoge leeftijd wordt weergegeven. Naast de bank waar ze op zit staat een stok en ze heeft een bril in haar hand. Met Prediker 3 zou je kunnen zeggen: ‘De sterke mannen zijn gekromd en de vensters naar buiten raken beslagen.’ Ze is moeilijk ter been en haar gezichtsvermogen is verminderd. Kortom, alles wijst erop dat het hier eerder om een grootmoeder dan een moeder gaat.

Voor wie interesse heeft: het Nederlands Bijbelgenootschap heeft de ‘Rembrandt-route’ ontwikkeld, een digitaal bijbelleesplan van 21 dagen aan de hand van een schilderij of tekening van Rembrandt over een bijbelgedeelte. Zie www.bijbelgenootschap.nl/Rembrandt.

Deze grootmoeder (Loïs) maakt haar kleinzoon (Timotheüs) wegwijs in het woord van God. Ook nu willen grootouders hun kleinkinderen het leven met God leren, maar dan omdat ouders dat nalaten. Het is daarom een sprekende afbeelding in onze tijd van secularisatie, al is de situatie nu vaak anders dan bij Timotheüs. Zijn moeder Eunice was wel een oprecht gelovige.

Hoge leeftijd

Toch volg ik de opvatting van andere kunsthistorici die beweren dat het hier gaat om Hanna en Samuël. De overtuiging dat dit uit de lucht gegrepen is, omdat het om een oude vrouw gaat die eerder als grootmoeder dan als moeder gezien moet worden, kan mijns inziens weersproken worden.

Het bijbelboek 1 Samuël vertelt immers dat de buik van Peninna zwelt met de gang van de natuur. Deze vrouw van Elkana baarde dus als vanzelfsprekend kinderen. Hanna daarentegen was onvruchtbaar en moest lang wachten tot de Heere haar toegesloten schoot opende.

Hanna staat daarmee in de traditie van Sara, Rebekka en Rachel, de onvruchtbare aartsmoeders van Israël. Ze doet eveneens denken aan de moeder van Simson en aan de op hoge leeftijd gekomen Elizabet, de moeder van Johannes de Doper. Waar alles doodloopt, geeft de God van Israël wel vaker een wending door een onmogelijke geboorte.

Denkend aan Sara en Elizabet hoeft het dus geen bezwaar te zijn dat Rembrandt een vrouw op hoge leeftijd schildert.

Bezorgde blik

Wat mij aanspreekt, is de overwegende, meer nog, de bezorgde blik die de vrouw toont. Had Hanna niet veel meer reden tot bezorgdheid dan Loïs? Bovendien plaatst Rembrandt beide figuren in een gebouw dat aan een heiligdom doet denken.

Timotheüs zal weliswaar de gemeente dienen, maar bij Hanna en Samuël is de weergave van de tempel, met zuilen waarop Hebreeuwse letters staan, cruciaal.

Hanna laat Samuël immers achter in een verworden tempelbedrijf. Wat komt er van haar kind terecht in deze omgeving?

Hanna heeft de gelofte gedaan – ze heeft zogezegd gezworen met de hand op de Bijbel – dat wanneer haar een zoon zou worden geschonken, ze haar kind zou toewijden aan God. Een groot offer is dit. Wijst de rode kleur van haar gewaad daar niet op? De vraag is of er niet nog enige opening is. Is dit boek werkelijk al gesloten? Haar linkerhand houdt ze tussen de bladzijden.

Teken van hoop

Compositorisch is er op het schilderij bij Hanna, Samuël en de Bijbel sprake van een driehoek. Een driehoek houdt bijeen wat bijeen hoort. De basis van die driehoek is het Woord van God. Waar Hanna een overdenkende, bezorgde blik vertoont, is het kind – rossig als David, gekleed in een groen gewaad als teken van de hoop – één en al aandacht.

Boven Hanna, op de pilaar, valt het licht op een engel. Vanuit de hemel zal op Samuël neergezien worden. Dat moet Hanna moed geven om hem los te laten.

Tempeldienst

Dat Samuël door de hemel niet uit het oog verloren wordt, is van levensbelang. Want hoewel twee pilaren vol teksten, als de twee tafels van de wet, dit gebouw overeind houden, is de tempeldienst zeer verworden. Hebzucht geeft er de toon aan.

Je kunt stellen dat wat Rembrandt op de achtergrond heeft weergegeven, niet direct doet denken aan de dienst van Hofni en Pinehas aan zichzelf. Wat daar geschilderd is, lijkt op het voorstellen van een eerste kind in de tempel. Een pasgeboren eerste zoon werd gewijd aan God, als een eersteling. Staat dit voor het gebeuren van enkele jaren terug toen Hanna Samuël voor het eerst in Silo bracht, maar hem daarna weer meenam naar huis? En is op de voorgrond sprake van het hem hier nu moeten laten? Dat kan zijn. Eveneens is het mogelijk dat hiermee de indruk wordt gewekt dat op de achtergrond de verworden tempeldienst gewoon doorgaat. Heb je niet een profetische blik nodig om te zien dat deze tempeldienst, die zich ongestoord voortzet, het tegendeel is van wat God bedoelt?

Toch is er te midden van dit alles op de voorgrond een teken van hoop: dit in het groen gehulde kind. Hij zit daar in het gewaad dat zijn moeder voor hem maakte en dat hem dicht op de huid zit. Hij zal in Godsnaam een nieuw begin betekenen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen