Boekbespreking

De relatie tussen kerk en politiek in Rusland is de afgelopen eeuwen vaak innig geweest. In dat opzicht verschilt de periode die we nu beleven onder Poetin en patriarch Kirill niet van voorgaande eeuwen. Lucy Ash, Brits journalist en voormalig BBC-correspondent in Moskou, beschrijft op overtuigende wijze dat Poetin hiervoor wel een ideologische reis nodig had. Wilde hij aanvankelijk in het hart van de internationale gemeenschap furore maken, historische gebeurtenissen hebben hem op een ander spoor gebracht, met name de uitbreiding van de NAVO en de populistische opstanden in Oekraïne. Een zakenman zei eens tegen Ash dat het Rusland zeventig jaar kostte om van het communisme af te komen, maar dat het slechts twintig jaar duurde om afstand te nemen van het westerse decadente liberalisme. De aanval op Oekraïne wordt verdedigd met een verwijzing naar het gevaar van westerse decadentie, die Oekraïne in haar greep zou houden. De verwijzing naar het Russische nationalisme en de verdediging van traditionele waarden wordt alleen maar nadrukkelijker, temeer nu grote gezinnen nodig zijn als leverancier van toekomstige soldaten. De symbiose tussen de orthodoxe waarden en de oorlogsvoering zijn goed bruikbaar in Poetins wereld. Dit staat haaks op de opvatting van Dostojevski, die schreef dat als er geen God is, alles geoorloofd is. Voor nu lijkt volgens Ash juist het tegendeel te gelden: als er een God is, is alles geoorloofd.

Ash beschrijft in bijna 400 pagina’s de verhouding tussen kerk en staat in Rusland. Verhalen uit haar eigen jaren in Rusland en Oekraïne verweeft ze met verleden en heden. Ze noemt de samenwerking tussen Poetin en de Russische kerk een ‘cynische symbiose’. Die samenwerking heeft namelijk twee kanten. Russische leiders hebben de kerk nogal eens gebruikt als een wapenstok om het volk te tuchtigen en te disciplineren, of om voor hun eigen karretje te spannen. Tegelijkertijd is de kerk ook in het nauw gedreven, bijvoorbeeld in de goddeloze jaren van Sovjetleider en voormalig seminarist Jozef Stalin. Hij wilde het christendom eigenlijk het liefst met wortel en tak uitroeien. Symbolisch hiervoor is het opblazen van de Christus-Verlosserkathedraal in 1931. Weinigen hebben meer priesters laten vermoorden dan hij. Toch ontdekte Stalin volgens Ash de waarde van de kerk voor zijn (inter)nationale politiek, in zijn geval de oorlogvoering tegen Duitsland. Atheïsme bleek een veel zwakkere bindende factor te zijn dan het geloof en de kerk.

Ook Poetin beseft maar al te goed dat patriottisme en orthodoxe kerk samen een vitaal verbond vormen in zijn poging het oude Sovjetrijk weer gestalte te geven.

De vraag blijft hoe de kerk dit allemaal kan laten gebeuren. Ash maakt duidelijk dat de Russische kerk haar ziel heeft ingeruild voor de macht. Scherp is haar oordeel over patriarch Kirill: hij is een extremist. Geen enkel berouw bij hem over het vergoten bloed. In plaats daarvan spreekt hij over martelaren en het heerlijke hiernamaals, en daarmee komt hij dicht in de buurt van een orthodoxe jihad. Kirill belooft eeuwige verlossing aan Russische dienstplichtigen en huursoldaten die sneuvelen in de strijd voor herstel van het Russische rijk. Cynischer is nauwelijks denkbaar.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen